Psikanalitik Yaklaşımla Osamu Dazai’nin Varoluşsal Çöküşü

1. GİRİŞ
2. FREUD’UN PSİKANALİZ KURAMI
3. ESERDE BENLİK (EGO)
4. ESERDE ÜSTBENLİK (SÜPEREGO)
5. ESERDE İD (ALT BENLİK)

GİRİŞ

Yirminci yüzyılın Japon Edebiyatında kendine önemli bir yer edinen ve İnsanlığımı Yitirirken adını taşıyan romanıyla,  “Ōba Yōzō” adını verdiği karakteriyle Dazai, aslında kendi hikayesini anlatır. Psikolojik zorluklar, kişisel acılar ve intihar düşünceleriyle yoğrulmuş bir yaşam süren Dazai, bu derin izleri eserlerine de yansıtarak Japon edebiyatında benzersiz bir yer edinmiş ve adından söz ettirmeyi başarmıştır. İnsanlığımı Yitirirken, Dazai’nin varoluşsal çöküşünü ve toplumla bağ kuramayan bir bireyin içsel savaşını tüm açıklığıyla ortaya koyduğu bir eserdir. Bu eser, psikolojik kırılmaları ve zorlukları anlatmakla kalmaz, aynı zamanda bireyin toplumla olan kopukluğunun ve insanlığını yitirme sürecinin sembolik bir portresini çizer.

FREUD’UN PSİKANALİZ KURAMI

Freud’un düşüncelerine bakıldığında psikanalizin temeli, her zaman bilinçdışının varlığına bir gönderme yapılmasıdır. Psikanalizin hem teorik hem de uygulamalı bir düşünme biçimi olarak kabul edilip edilmemesi, onun sınırlarının ve ideallerinin net bir şekilde ortaya konmasıyla daha iyi anlaşılabilir. Özellikle, analitik sürecin temel unsurlarının ve dinamiklerinin açıkça belirlenmesi gerekmektedir. Bunun yanı sıra, psikanaliz uygulamasının vaat ettiği sonuçların ne olduğunu anlamak, bu alanın diğer disiplinlerle olan ilişkisini daha tutarlı bir şekilde değerlendirebilmek için önemlidir. “Psikanalitik uygulama bir köprüleme çalışması olarak nitelenebilir.”  (Erşen, 2006: s. 12). 

Freud’un da psikanaliz kuramı, insanın bilinçli ve bilinçdışı dünyalar arasındaki gerilimi, kişilik yapısını ve içsel çatışmalarını açıklamak için üç temel kavramdan yararlanır: ego, süperego ve id. Psikanaliz kurama göre, mental olarak sağlıklı kişi id, ego ve süperego dengesini koruyabilen kişidir.  Bu dengenin bozulması mental sağlığı da olumsuz yönde etkilediği görülür. Freud’un geliştirdiği psikanaliz kuramları on dokuzuncu yüzyılın sonlarından Freud’un ölümüne dek önemli değişikliğe uğraşmıştır.  Kırk yıllık çalışmasında kendi geliştirmiş olduğu kuramı sürekli yeniliğe uğratmış ve kendini eleştirip kuramını yapılandırmıştır.  Freud’un kuramı hala günümüzde de uygulamaları etkilemeye devam etmektedir. Psikoterapiye kazandırdığı yeni bakışla yeni ufuklara yelken açılmasına önayak olmuştur.

ESERDE BENLİK (EGO)

Yōzō, kendi hayatını ve başkalarının hayatını karşılaştırarak mutluluk gibi görecelik gösteren bir kavramın kendi ve başkaları için anlamının dışında olmasına karşı derin bir acı çekmektedir. Kendini “sefil” olarak tanımlayan Yōzō, sürekli lanete ve kötü sözlere maruz kalmaktaydı. Bu yüzden Yōzō, kendi isteklerine göre yaşayan bir çocuk değil de göze batmamak için başkalarının istediği şekillere giren bir çocuk olmuştu. Olmadığı biri gibi davranırken asıl benliği ve sonradan yarattığı benliği ile kavgasını ıstırap içinde yaşar. “Kişiliğimiz, yaşamımız boyunca ayırt etmesi zor ya da imkânsız olan tohumlardan gelişir, kim olduğumuzu ise sadece eylemlerimiz ortaya çıkartır.” (Jung, 2013: s. 198).

Freud’un ego kavramı, Yōzō’nun toplumsal düzenle uyum sağlamadaki başarısızlıklarını ve içsel çatışmalarını derinlemesine incelemek için güçlü bir araçtır. Yozo’nun ego’sunun zayıflığı ve toplumla uyum sağlamaktaki zorlukları, onun varlık krizi ve yabancılaşmasının temel nedenlerini oluşturur. Yōzō’nun toplumla olan ilişkilerinde inkâr, yabancılaşma ve yalnızlık savunma mekanizmaları olarak ortaya çıkar. Gerçekliğe dair kabul edilemez duygularını bastırmaya çalıştıkça, ego’su daha da zayıflar ve bu, onun daha büyük bir kimlik ve varlık bunalımına sürüklenmesine yol açar. Fakat bu sefer de davranışları toplumun genel normlarını aşar. “Tek istediğim “geçmişin yerleşik kuralları”ndan kaçmaktı. Barlarda serserinin teki gibi davranıyordum, gördüğüm her kızı öpüyordum, aşk intiharından önce olduğum vahşi sarhoşa dönüşüyordum tekrar. Yok, daha da beterdim.” (Dazai, 2020: s.79).

Yōzō’nun hayatında bu noktaya ulaşmasının asıl nedeni. Ailesi ve özellikle babasıdır. Babası, toplumun beklentilerini ve başarıyı vurgulayan bir otorite figürüdür.  Toplum tarafından yasaklanan içgüdüler ego’nun yön değiştirmesine neden olur. Böyle bir durumda ego işini yerine getiremez ve bilinç dışına itilir. Bu Yōzō’nun ego’sunun ve aynı zamanda onun kimlik bunalımının önemli bir kaynağıdır.

ESERDE ÜSTBENLİK (SÜPEREGO)

Yōzō çocukluğunun geçtiği aile evinden ayrılır ve kendine bir yaşam kurmaya çalışır. Bu dönemde tanıştığı insanlar onu yeni bir sorgulama evresinde getirir. Ailesinden ayrı yaşadığı süre boyunca insanlardan tamamen uzak bir yaşam sürmek ister. Çünkü ona göre, insanların dertleriyle uğraşmak ve o anaforlara kapılmak dehşet vericiydi. Kendini uzaklaştırdığı ve gittikçe yabancılaştığı bu toplumda bu sefer toplumun ne olduğunu ve nasıl işlediğini anlamaya çalışır. Onun için toplumla olan bütün bağı geri dönülmez bir şekilde sarsılmıştır.

Giriştiği sorgulamada Yōzō toplumun birey olduğu sonucuna ulaşır. Yōzō’nun süperego’su, hem bir denetleyici hem de cezalandırıcı işleviyle onun ruhsal bozukluğuna ve kimlik krizine yol açar. Bu açıdan bakıldığında, Yōzō’nun süperego’su, onun hem içsel dünyasında hem de toplumsal düzeyde yaşadığı yabancılaşmanın temel nedenlerinden biridir.

“Toplum dediği tam olarak neydi? İnsanın çoğulu mu? Toplum denen şey tam olarak nerede bulunuyordu? Tüm hayatımı toplumdan korkarak, onu güçlü, ürkütücü ve korkutucu bir şey olarak hayal ederek yaşamıştım. Ama Horiki konuşurken birden anladım. “Toplum dediğin şey sen değil misin?”” (Dazai, 2020: s.77).

ESERDE İD (ALT BENLİK)

Freud’a göre id, tüm psişenin kaynağıdır. Bu durum id‘i, kişiliğin en temeli yapar. İd, kişiliğin doğuştan var olan tek bileşenidir. Bu yüzden kişilik tamamen bilinçdışıdır ve içgüdüyle birlikte ilkel davranışları içerir. İd’i yönlendiren ise haz ilkesidir. Freud’a göre id’i anında tatmin etmek gerekir fakat bu isteğin karşılanması her zaman gerçekçi ve mümkün değildir. Buna göre Yōzō’nun davranışları sosyal normlar tarafından kabul görmez ve hayatı için yıkıcı sonuçlar doğurur

Yōzō’nun id’i ise denetimleri tanımaz; onun istekleri anlık, dürtüsel ve çoğunlukla toplumsal olarak kabul görmez.  Bu nedenle Yōzō, toplumun ve ailesinin normlarına karşı bir tür bilinçsiz davranışlar sergiler. Korkunç şeyler görmesine rağmen her gece bara gitmesi, insanlarla konuşmadan önce alkol alması gibi bilinçsiz yaptığı eylemler onun id’ini tanımlar. Kendisi için de şu tanımı yapar:

“Barda müşterilerle konuşmadan önce rahatlamak için bir bardak içki içmem gerekiyordu. Her şeye karşın, korkunç şeyler görmüştüm. Yine de her gece bara gidiyor, onlarla içiyor ve hatta aptal aptal sanat teorilerini tartışıyordum. Hayvanlardan korkup yine de koşup onlara sarılan bir çocuk gibiydim.” (s.83)

Yozo’nun id‘i, onun içsel dünyasında sürekli bir tatmin arayışı sonunda onu bir kimlik bunalımına sürükler. Ve sonuç olarak bu durum onun id’i olarak onun toplumla uyumsuzluğunun ve içsel çatışmalarının kaynağını oluşturur.

Artık ne mutlu ne de mutsuzum.

Her şey geçip gidiyor.

Bu zamana kadar yaşadığım, soğuk bir cehennemi andıran sözde “insan” dünyasında tek gerçek buydu.

Her şey geçip gidiyor.

Bu yıl yirmi yedi yaşına gireceğim. Saçlarım beyazladı diye insanlar genelde kırkımı geçtiğimi sanıyor. (s.112)