Phyllida Barlow, PRANK jinx, 2022–23.
Bir heykelle karşılaşmanın en tuhaf tarafı, bazen onunla karşılaşmayı hiç istememiş olmanızdır. Bir müzeye girdiğinizde işler aşağı yukarı bellidir. Biletinizi alırsınız, kapıdan girersiniz, çantanızı emanete bırakırsınız, duvardaki küçük açıklamaları okumakla okumamak arasında gidip gelirsiniz. Orada bulunmanızın bir nedeni de vardır. Sanat aslında amacınızdır günün sonunda ama sokakta işler biraz daha farklı işliyor. İşe yetişiyorsunuzdur, köpeğinizi gezdiriyorsunuzdur, elinizde kahve vardır ya da yalnızca kestirme olsun diye parkın içinden geçiyorsunuzdur. Sonra karşınıza üç metre yüksekliğinde, ne olduğunu pek çıkaramadığınız bir şey dikilir. Kamusal sanatın en güzel taraflarından biri tamamen sizi hazırlıksız yakalıyor.
Londra’daki Regent’s Park’ın English Gardens bölümü, 16 Eylül’den itibaren yine böyle karşılaşmalarla dolacak. Frieze Sculpture’ın on dördüncü edisyonunda on bir uluslararası sanatçının işi parkın içine yerleşiyor. Sergi 1 Kasım’a kadar açık ve ücretsiz. Dördüncü kez Fatoş Üstek’in küratörlüğünü üstlendiği programda Angel Otero, Conrad Shawcross, Tarini Sethi, Ivana Bašić, Ramesh Mario Nithiyendran ve Catriona Robertson gibi isimler bulunuyor. Bu yılın meselesi ise özellikle ilginç: hibritlik.
Üstek, heykeli kendi başına duran, çevresinden bağımsız bir nesne olarak değil, sosyal, mekânsal ve çevresel ilişkilerin içine yerleşen bir tür canlı yapı gibi ele alıyor. Dolayısıyla eserlerin parkta bulunması yalnızca açık havada sergilenmeleri anlamına gelmeyecek. Ağaçlar, çimenler, yürüyüş yolları, insanlar, kuşlar, Londra’nın sesi, hava, yağmur, bütün bunlar serginin istemeden de olsa bir parçasına dönüşecek elbette. Frieze’in tarif ettiği biçimiyle burada heykel, “gözenekli ve ilişkisel bir ekoloji” olarak düşünülüyor. Bu kulağa biraz sanat dünyasının sevdiği türden büyük bir cümle gibi gelebilir. Ama aslında oldukça basit bir soruya dayanıyor: Bir sanat eserini bulunduğu yerden gerçekten ayırabilir miyiz?
Angel Otero’nun Dreams and Salt adlı işi, örneğin, çimenlerin üzerinde duran geleneksel bir heykel fikrinden uzaklaşıyor. Bir geçidi andıran yapı izleyiciyi parkın yüzeyinin altına doğru yöneltiyor. Ramesh Mario Nithiyendran çift yüzlü, parlak renkli bir idol figürüyle karşımıza çıkıyor. Tarini Sethi paslanmaz çelikten üretilmiş ekranlarında ütopik sahneler kuruyor. Ivana Bašić ise daha sert, anıtsal bir dille çalışıyor. Aynı parkta yan yana gelen işler birbirine benzemiyor, zaten mesele de benzemeleri değil. Her biri çevresindeki alanla başka türlü pazarlık ediyor.
Fakat burada ilginç bir mesele var. Park zaten boş değildi. Kamusal sanat hakkında konuşurken bazen kamusal alanı sanatçıyı bekleyen büyük, tarafsız bir alan gibi düşünüyoruz. Oysa bir parkın kendi hayatı var. Sabah koşanlar, öğle arasında sandviç yiyenler, çocuklar, turistler, bankta telefonuyla konuşan biri, kestirme yapan bir başkası. Heykel geldiğinde boşluğu doldurmaktan ziyade çoktan kullanılan bir yere gelmiş olacak. Bu yüzden müzedeki sanat eseriyle parkın ortasındaki sanat eseri arasında yalnızca çatı farkı yok. Müzede çoğunlukla biz esere gitsek de kamusal alanda daha çok eser bize gelir. Üstelik ona bakmayı seçmemiş olabiliriz.
Kamusal sanatın en demokratik tarafı da, tam olarak bu. Bir galeriye hiç girmemiş biri, sanat tarihi hakkında hiçbir şey bilmeyen biri ya da çağdaş sanattan özellikle hoşlanmayan biri bile onun izleyicisi olabilir. Frieze Sculpture’ın ücretsiz olması burada önemli. Frieze London ve Frieze Masters her yıl sanatçılar, galericiler, koleksiyonerler, küratörler ve sanat meraklılarından oluşan büyük bir uluslararası kalabalığı Londra’ya çekerken, parkın içindeki sergi başka bir seyirci ihtimalini mümkün kılıyor. Oradan zaten geçmekte olan insanı. Ve bu yıl mesele Regent’s Park’la da sınırlı değil.
19,27 Eylül arasında düzenlenecek London Sculpture Week, Frieze Sculpture’ı Fourth Plinth, East Bank, Sculpture in the City ve The Line ile aynı şehir ölçeğinde buluşturuyor. Böylece Trafalgar Square’den Queen Elizabeth Olympic Park’a, City of London’ın iş merkezlerinden Doğu Londra’nın su yollarına kadar kentin birbirinden oldukça farklı bölgeleri tek bir sanat rotasının parçaları haline geliyor.
Trafalgar Square’de ise birkaç gün önce başka bir figür belirdi. Tschabalala Self’in yeni Fourth Plinth işi Lady in Blue, 10 Eylül’de yerini aldı. Yürüyen bir siyah kadın figürü, Londra’nın en tarih yüklü meydanlarından birinde, yüzyıllardır kahramanlık, iktidar ve imparatorluk fikriyle ilişkilendirilmiş anıtların arasında duruyor. Bu nedenle eser yalnızca meydana eklenmiş yeni bir nesne değil. Meydanda zaten bulunan şeylerle konuşuyor.
Şehirlerin hafızası tabii bir noktada meydanlarda kimin heykelinin bulunduğu, kimin adının bir sokağa verildiği, hangi figürlerin göz hizamızın birkaç metre üzerinde bronza döküldüğü de bize bir toplumun kendisi hakkında ne anlatmak istediğini söylüyor. Yüzyıllar boyunca kamusal heykel çoğunlukla kalıcılığın diliydi. Generaller, hükümdarlar, savaşlar, zaferler. Taşa ve bronza çevrilen şey yalnızca bir insan bedeni değil, bir değerler sistemiydi. Çağdaş kamusal sanat ise bu kesinliği adeta bozuyor. Bazen geçici, bazen komik bazen ne olduğunu anlamak zor.
Bir şehrin her köşesinin uyumlu olması gerektiğine dair tuhaf bir beklentimiz var. Oysa şehirler zaten uyumlu yerler değil. Bir Roma kalıntısının yanında cam bir plaza, onun karşısında telefonuna bakarak yürüyen biri, kaldırımda yüz yıllık bir ağaç. Şehir dediğimiz şey, birbirine ait olmayan zamanların yan yana yaşamayı öğrenmesinden oluşuyor. Belki heykel de buna yeni bir zaman ekliyor diyebiliriz.
London Sculpture Week’ün bu yılki programında bunun izini görmek mümkün. The Line boyunca sanat, doğa ve endüstriyel miras birlikte düşünülüyor. Sculpture in the City, çağdaş işleri Londra’nın finans bölgesinin mimarisi arasına yerleştiriyor. East Bank, 2012 Olimpiyatları’nın ardından dönüşen bölgenin kamusal sanat mirasına bakıyor. 25 Eylül’deki sempozyum ise anıtsallığın bugün ne anlama geldiğini, tartışmalı tarihler, değişen toplumsal kimlikler, ekolojik baskılar ve dijital olarak dolayımlanan deneyimler üzerinden tartışacak.
Kamusal alan kimin?
Sanatçının mı, küratörün mü, belediyenin mi, o mahallede yaşayanların mı, eserin önünden her sabah geçen insanın mı? Muhtemelen hiçbirinin tek başına değil.
Belki “kamusal” kelimesinin kendisi zaten bu huzursuz ortaklığı anlatıyor. Aynı alanı, aynı tarihe sahip olmayan, aynı şeylerden hoşlanmayan, hatta birbirini hiç tanımayan insanlarla paylaşmak zorundayız. Kamusal sanat da bu nedenle müzedeki sanattan farklı bir anlamı barındırıyor. Yalnızca güzel, önemli ya da iyi olmaktan öte bulunduğu yerle ilişki kurmak zorunda. Bazen o ilişki pozitif de olmayabilir.
Bir heykelden nefret edebilirsiniz. Önünden geçerken arkadaşınıza ne kadar çirkin olduğunu söyleyebilirsiniz. Çocuğunuz onun ne olduğunu sorabilir ve hiçbir fikriniz olmayabilir. Üzerine kuş konabilir. Yağmur yağabilir. Birisi önünde fotoğraf çektirirken başka biri eserin varlığını bile fark etmeden yanından geçebilir. Müzede ise bir eser korunur ama şehirde yaşamak zorundadır.