© Adagp, Paris Crédit photographique : Centre Pompidou, MNAM-CCI/Philippe Migeat/Dist. GrandPalaisRmn Réf. image : 4F16997 [1992 CX 0170] Diffusion image : GrandPalaisRmnPhoto
Christian Boltanski’nin 646 metal kutudan oluşan arşivi, geçmişi saklamanın onu gerçekten korumak anlamına gelip gelmediğini sorguluyor.
Bir insanın hayatından geriye neler kalır? Fotoğraflar, mektuplar, eski defterler, artık kullanılmayan eşyalar… Bir zamanlar gündelik yaşamın sıradan parçaları olan bu nesneler, yıllar geçtikçe başka bir anlam kazanabilir. Çekildiği günü hatırlamadığımız bir fotoğrafı saklamaya devam ede, kime ait olduğunu unuttuğumuz bir mektubu atmaya kıyamayız. Bazen geçmişle aramızda kalan tek bağın bu nesneler olduğunu bile düşünebiliriz. Fakat onları korumak, temsil ettikleri hayatı da koruduğumuz anlamına gelir mi?
Fransız sanatçı Christian Boltanski, 1989 yılında tamamladığı Les Archives de Christian Boltanski 1965–1988 adlı yerleştirmesinde bu soruyu alışılmadık bir biçimde ele aldı. Sanatçı, 1965 ile 1988 yılları arasında biriktirdiği fotoğrafları ve çeşitli belgeleri 646 metal bisküvi kutusuna yerleştirdi. Kutular üst üste dizilerek büyük bir duvar oluşturdu. Üzerlerine yerleştirilen masa lambaları, bu paslı metal yığınını aydınlatıyordu. Centre Pompidou’nun koleksiyonunda bulunan eser, yaklaşık 1.200 fotoğraf ve 800 farklı belge içeriyordu.
Sanatçı, geçmişine ilişkin izleri bir araya getirmiş, fakat onları izleyicinin erişemeyeceği bir biçimde saklamıştır. Belgeler düzenli biçimde incelenmek üzere sergilenmemekte, hangi kutuda ne bulunduğunu bilememekteyiz.
Boltanski’nin kişisel geçmişini kayıt altına alma girişimi bu eserden çok daha önce başlamıştı. 1969 yılında hazırladığı Recherche et présentation de tout ce qui reste de mon enfance adlı küçük kitapta çocukluğundan geriye kalanları araştırmış ve sunmuştu. Geçmişi yeniden kurmaya yönelik bu ilgi, sonraki çalışmalarında fotoğraflar, nesneler ve arşivler aracılığıyla devam etti. Sanatçı, kişisel ve kolektif hafızanın nasıl oluşturulduğuyla ilgilenirken, fotoğrafların ve nesnelerin geçmişi eksiksiz biçimde temsil edebileceği düşüncesini de tartışmaya açar.
Sanat tarihçisi Kate Palmer Albers, 2011 yılında yayımlanan “It’s Not an Archive”: Christian Boltanski’s Les Archives de C. B., 1965–1988 başlıklı makalesinde eserin bu çelişkisine dikkat çeker. Albers’a göre Boltanski’nin çalışması, geçmişe ilişkin belgeleri bir araya getirirken aynı zamanda bu belgelerin geçmişi anlatabilme kapasitesini sorgular. Arşiv, izleyiciyi kişisel bir tarihe yaklaşmaya davet eder, fakat bu tarihe erişimi de sınırlandırır.
Bu noktada eserin malzemeleri önem kazanmaktadır. Metal kutular, bir müzenin arşiv odasında karşılaşabileceğimiz korunaklı ve düzenli saklama sistemlerinden farklıdır. Paslanmış yüzeyleri, içlerinde bulunan belgelerin de zamana karşı bütünüyle güvende olmadığını düşündürür. Masa lambaları ise kutuları sıradan bir depolama alanından çıkararak neredeyse anıtsal bir görünüme kavuşturur. Bir insanın gündelik hayatından kalan parçalar, bir anıtın malzemelerine dönüşmüştür.
Fakat bu anıtın kimi veya neyi temsil ettiği sorusu net değildir. Fotoğrafları görmek, onların çekildiği anı yaşamamızı sağlamamakta, bir mektubu okumak, yazıldığı sırada hissedilenleri bütünüyle anlamamıza yetmemektedir.
Üstelik arşivlerin tarafsız olduğunu düşünmek de güçtür. Nelerin saklandığı, nelerin atıldığı, hangi belgelerin önemli bulunduğu ve hangilerinin unutulduğu, geçmişe ilişkin anlatıyı değiştirir. Bir insanın yaşamı boyunca biriktirdiği nesneler, onun hayatından rastlantısal parçalar sunar. Bu parçalar bir araya getirildiğinde ortaya çıkan şey, yaşanmış hayatın eksiksiz bir kopyası değil, o hayata ilişkin belirli bir düzenlemedir.
Boltanski’nin yerleştirmesi bu nedenle biyografi okumaktan oldukça farklı bir deneyim sunuyor. Eserin en etkileyici tarafı, insanlar geçmişlerini korumak için fotoğraf çeker, günlük tutar, mektupları saklar ve hatıra eşyaları biriktirirler. Yine de bir fotoğrafın saklanması, o fotoğrafın anlamının da gelecek kuşaklara aktarılacağını garanti etmemektedir. Hatırlayan kişi ortadan kaybolduğunda, nesne varlığını sürdürürken onunla ilişkili hikâye kaybolabilir.
Christian Boltanski, 646 kutunun içine kendi hayatından binlerce iz yerleştirdi. Bunlar bir insanın geçmişine ait gerçek belgelerdi. Ancak eser, belgelerin çokluğunun bir yaşamı anlaşılır kılmaya yetmediğini göstermesi açısından önemlidir. Bir insanın hayatından kalan her şeyi saklayabilsek bile, onun ne düşündüğünü, neler hissettiğini veya yaşadıklarına hangi anlamları verdiğini bütünüyle bilemeyebiliriz.
Kaynakça
Albers, K. P. (2011). “It’s not an archive”: Christian Boltanski’s Les Archives de C. B., 1965–1988. Visual Resources,
Grenier, C. (2007). Les Archives de Christian Boltanski 1965–1988. In S. Duplaix, Collection art contemporain: La collection du Centre Pompidou, Musée national d’art moderne. Centre Pompidou.
Centre Pompidou, Les Archives de Christian Boltanski 1965–1988.
Fonds de dotation Christian Boltanski,1984–1998.