Thorstein Veblen’in gösterişçi tüketim kuramı üzerine, zenginliğin sergilenmesi, toplumsal itibar ve beğeninin sınıfsal kökenleri üzerine.
Bir ürünün fiyatı yükseldiğinde, onu satın alma isteğimizin azalması beklenebilir. Aynı işlevi gören iki üründen daha ucuz olanını seçmek, iktisadın temel varsayımları açısından anlaşılır bir davranıştır. Fakat gündelik hayatta bunun tersine de rastlarız. Bir saat, bir çanta veya bir otomobil, fiyatı yükseldikçe bazı insanlar için daha çekici hâle gelebilir. Üstelik bu çekiciliğin kaynağı her zaman daha iyi malzeme, üstün işçilik veya uzun ömürlü kullanım değildir. Bazen yüksek fiyatın kendisi, satın alınan şeyin önemli bir özelliğine dönüşür.
Amerikalı iktisatçı ve toplumsal düşünür Thorstein Veblen, 1899 yılında yayımladığı The Theory of the Leisure Class adlı eserinde, tüketimin ekonomik ihtiyaçlarla açıklanamayacak yönlerini incelemişti. Veblen’e göre belirli toplumsal koşullarda insanlar yalnızca sahip olmak için değil, sahip olduklarının başkaları tarafından fark edilmesi için de tüketirler. Servetin görünür kılınması, toplumsal saygınlık kazanmanın araçlarından biri hâline gelebilir.
Veblen’in conspicuous consumption, yani gösterişçi tüketim adını verdiği olgu, özellikle ekonomik kaynakların kamusal biçimde sergilenmesiyle ilgilidir. Buradaki gösteriş, mutlaka abartılı davranışlar veya açık bir övünme anlamına gelmemektedir. Pahalı bir nesnenin kullanılması, belirli mekânlarda bulunmak veya ekonomik bakımdan erişilmesi güç alışkanlıkları sürdürmek de toplumsal konum hakkında işaretler taşıyabilir.
Veblen’in çözümlemesinde dikkat çekici olan, zenginliğin tek başına yeterli görülmemesidir. Servetin toplumsal itibara dönüşebilmesi için başkaları tarafından bir biçimde tanınması gerekir. Bu nedenle tüketim, kişisel ihtiyaçların karşılanmasının yanında, insanlar arasında karşılaştırma yapılmasına olanak sağlayan bir gösterge işlevi de üstlenir.
Veblen’in yaklaşımında tüketim, toplumsal hiyerarşinin yeniden üretildiği alanlardan biridir. Üst sınıfların benimsediği alışkanlıklar, daha alt konumdaki gruplar için ulaşılması arzulanan yaşam standartlarına dönüşebilir. Böylece insanlar yalnızca kendi ihtiyaçlarını değil, ait olmak istedikleri çevrenin beklentilerini de hesaba katarlar. Veblen’in pecuniary emulation adını verdiği parasal öykünme, ekonomik rekabetin toplumsal karşılaştırmalarla nasıl beslendiğini açıklar.
Örneğin, pahalı bir kıyafetin değeri yalnızca kumaşından veya tasarımından kaynaklanmayabilir. Onu satın alabilmek, belirli bir ekonomik gücün işareti olarak algılanıyorsa kıyafet aynı zamanda toplumsal bir mesaj taşır. Veblen, giyim üzerine değerlendirmelerinde kullanışlılıkla saygınlık arasındaki gerilime özellikle dikkat çeker. Bazı giysilerin gündelik işlerde kullanılmaya elverişsiz oluşu bile, onları giyen kişinin bedensel emek harcamak zorunda olmadığına ilişkin bir gösterge işlevi görebilir.
Bu düşüncenin iktisat literatüründeki daha özel karşılığı, sonradan Veblen etkisi olarak adlandırılmıştır. Harvey Leibenstein, 1950 tarihli çalışmasında, bir ürünün yüksek fiyatının bizzat talebi artırabildiği durumları bu kavramla açıklar. Elbette her pahalı ürün Veblen malı değildir, her lüks tüketim de yalnızca gösteriş amacı taşımaz. Kalite, nadirlik, işçilik ve kişisel zevk de yüksek fiyatlı bir ürünü tercih etmenin nedenleri olabilir. Veblen etkisinden söz edebilmek için fiyatın, diğer özelliklerden bağımsız olarak, ürünün arzu edilirliğine katkıda bulunması gerekir.
İlginç olan, bu tür tercihlerin her zaman bilinçli bir üstünlük gösterisi olarak yaşanmamasıdır. Veblen, insanların çoğu zaman başkalarından daha zengin görünmek gibi açık bir amaçtan ziyade, çevrelerinde kabul gören yaşam standartlarına uyma isteğiyle hareket ettiklerini de belirtir. Bir tüketim alışkanlığı yeterince yaygınlaştığında, başlangıçta ayrıcalık sayılan şey zamanla sıradan bir gereklilik gibi algılanabilir. Böylece ekonomik bakımdan zorlayıcı tercihler bile toplumsal uygunluğun doğal koşulları arasında yerini alır.
Bu yaklaşım, beğeninin bütünüyle kişisel olup olmadığı sorusunu da gündeme getirmektedir. Bir nesneyi güzel bulmamız, yalnızca onun biçimsel özelliklerinden kaynaklanmayabilir. Sahip olduğu itibar, kimler tarafından kullanıldığı ve hangi toplumsal çevrelerle ilişkilendirildiği de estetik yargılarımızı etkileyebilir. Veblen’in The Theory of the Leisure Class kitabında ekonomik ölçütlerin beğeni üzerindeki etkisine ayrı bir bölüm ayırması bu bakımdan önemlidir.
Yine de gösterişçi tüketimi yalnızca varlıklı insanların davranışı olarak düşünmek eksik olur. Veblen’in kuramında üst sınıfların belirlediği saygınlık ölçütleri, toplumsal tabakalaşmanın farklı düzeylerine yayılabilir. Ekonomik imkânları sınırlı bir kişinin, belirli bir çevrede kabul görmek için gelirinin üzerinde harcama yapması da bu çerçevede değerlendirilebilir. Burada belirleyici olan harcamanın büyüklüğünden çok, ona yüklenen toplumsal anlamdır.
Veblen’in 19. yüzyılın sonunda geliştirdiği çözümleme, günümüz tüketim kültürünü düşünmek için de verimli bir başlangıç noktası sunuyor. Ancak sosyal medya paylaşımlarından lüks markalara kadar her statü gösterisini doğrudan onun kuramıyla açıklamak da mümkün değil. Tüketim tercihleri, birbirinden farklı ekonomik ve kültürel etkenlerin kesişiminde oluşur. Kuramın asıl katkısı, satın alma davranışının bireysel bir karar olmanın ötesinde, toplumsal ilişkiler içinde anlam kazandığını göstermesidir.
Bir nesnenin fiyat etiketi, üretim maliyetini ve piyasa koşullarını yansıttığı kadar, belirli durumlarda ona sahip olmanın sağlayacağı itibara ilişkin beklentileri de taşıyabilir. Bu nedenle bazı insanlar için yüksek fiyat, satın alma kararını zorlaştıran bir engel olmaktan çıkıp tercih nedenlerinden birine dönüşür.
Sonuçta Veblen’in ortaya koyduğu mesele, insanların neden gereğinden fazla para harcadığı sorusuyla sınırlı değildir. Daha temel bir sorun vardır: Bir nesneyi gerçekten istediğimiz için mi değerli buluruz, yoksa başkalarının ona değer verdiğini bildiğimiz için mi istemeye başlarız?
Kaynaklar
Veblen, T. (1899). The theory of the leisure class: An economic study in the evolution of institutions. The Macmillan Company.
Leibenstein, H. (1950). Bandwagon, snob, and Veblen effects in the theory of consumers’ demand. The Quarterly Journal of Economics
Daha fazla inceleme yazısı için edebiyat ve felsefe kategorisini ziyaret edebilirsiniz.