“Sarı ışık yandı” diyerek kitaba başlar José Saramago. Trafik ışıklarında bir adam aniden kör olur ama bu körlük, bilinen körlükten farklıdır. Adamın dünyası karanlık bir körlükle değil, beyaz bir körlükle karşılaşır. Diğer kahramanlarla tanışmamız için ilk kör, bir göz doktoruna gider. Roman burada şekillenmeye başlar. Doktor, doktorun karısı, yaşlı adam, gözlüklü kız ve çocuk olarak karakterler bir bir romana dahil olur. Romandaki karakterler sıra gözetmeksizin kör olmaya başlarken bu durum birden tüm ülkede bir salgın olarak yayılmaya başlar. Hükümet bu duruma müdahale eder ve bu salgını “beyaz körlük” olarak nitelendirir. Hükümet bir karar verir: Salgından etkilenen herkesi tek bir yerde toplama kararı alır. Yazar, insanlığa dair sorgulamalara burada başlar: Ahlak nedir? Vicdan nedir? İnsan ne kadar bencildir?
Körlüğün Kontrol Altına Alınmaya Çalışılması
Hükümet, körlüğün nasıl bulaştığını saptayamaz ve tek çözüm yolunun, körlük yaşayan ya da körlerle aynı ortamda bulunmuş insanları izole etmek olduğunu düşünür. Yani bir karantina başlatır. Karantina için en uygun toplanma alanı düşünülürken, Saramago burada bize çok ironik bir mesaj verir: Körleri toplamaya en uygun bina, terk edilmiş bir akıl hastanesi olur.
Tek Kör Olmayan İnsan: Doktorun Karısı
Hükümetin salgınla ilgili bir tezi vardır: Kör olanlarla bir arada olanlara da körlük bulaşır. Bu nedenle onları da karantinaya almaya karar verir. Ancak tüm kitap boyunca kör olmayan bir karakter vardır: O da göz doktorunun karısıdır. Hiçbir zaman kör olmaz ama körmüş gibi davranır. Kitap boyunca onun neden kör olmadığını anlamayız. Ancak neyi temsil ettiğini Jose Saramago bize çarpıcı bir şekilde anlatır. Doktorun karısı, insandaki iyiliğe, vicdana ve ahlakın varoluşuna dair romanda bir ışıktır.
Körlerin Toplanması ve Akıl Hastanesi
Körler tek tek evlerinden alınır ve akıl hastanesine getirilirler. Burada insanlığın sınavı başlar. Beyaz körlük yaşayarak nötrlenen insan, artık kendi yolunu yeniden çizecektir. İyilik mi? Erdem mi? Saldırganlık mı? Kötülük mü? Saramago burada distopyasını konuşturur ve insanın en vahşi hallerini bize yansıtır. Açlık karşısında insanlığın tutumu, tecavüzler, eziyetler, saldırılar, vicdansızlıklar gözlerimizin önüne serilir. Zorbalar, kurbanlar ve otoriteye itaat edip düzeni koruyanlar… Saramago, bu durumları o kadar can alıcı şekilde betimler ki her bir sahne gözlerimizin önünde canlanmayı başarır. Bizi kötülüğün sınırsızlığıyla karşı karşıya getirir. İnsanın “uygarlık” denen maskesinin ne kadar kırılgan ve sahte olduğunu görürüz.
Karakterlerin İsimlerinin Olmayışı
Jose Saramago kitapta hiçbir isme yer vermez. Hiçbir karakterin ismi yoktur. Saramago bu anlatım tarzını özellikle seçmiştir. Bunun sebebini şu şekilde yorumlamak mümkündür: Körlükle nötrlenen insan, isimsizlikle de eşitlenir. Hiçbir ismin, soyun, unvanın etkisi kalmaz. Herkes, aynı insanlık çizgisinde yeniden buluşur.
Sonuç: Beyaz Körlüğün İnsana Tuttuğu Ayna
Jose Saramago, Körlük ile bize sadece bir duyu kaybını değil, insanın içindeki vicdanın, ahlaki değerlerin ve toplumsal kuralların yıkılışını anlatır. Görmenin sadece gözle değil, kalple ve erdemle olduğunu bize kanıtlar. Romanın sonunda karakterler görme yetilerini kazansa da dikkat edilmesi gereken nokta, bu süreçte neleri yitirdikleridir. İnsanlığın hangi sınavlardan geçtiği ve bu sınavlarda nasıl kaldığıyla yüzleşmemiz, yazarın bize verdiği en önemli mesajdır. Yazar bize şu soruyu yöneltir: Görmek için sadece göz yeterli midir? Bu sorunun cevabı zihnimizde dolanırken, Saramago’nun da kitabın başında dediği gibi: “Bakabiliyorsan, gör. Görebiliyorsan, fark et.”
Kaynakça
Saramago, José. *Körlük*. Çev. Işık Ergüden. Kırmızı Kedi Yayınları, 2015.