John Milton’ın Yitirilen Cenneti

İngiliz ve dünya edebiyatının yapı taşlarından biri olan Yitirilen Cennet, John Milton’ın başyapıtı kabul edilir. Kitabın baş karakterleri Adem ve Havva olsa da aslında epik, bütün insanlığı anlatır. Epik şiirin konusu, Hıristiyan teolojisinin ana konularından biri olan insanın masumiyetini yitirmesi ve Aden Bahçesi’nden kovuluşudur fakat temelde konu Hıristiyanlık ile ilgili olsa da Milton, Paganizmden ve Yunan mitolojisinden de yararlanmıştır. 12 kitaptan oluşan şiirde birinci kitap in medias res (Lat. şeylerin ortasına) ile başlar: Yani olaylar en başından anlatılmaz, atlanan bölümler kitabın ileriki bölümlerinde anlatılır.

Milton’ın Epik Anlayışı ve Latin Etkisi

Şiirin söyleyicisi, kitabı “kutsal” ilham perisine seslenerek açar. Kutsal sıfatı, orijinal metinde heavenly olarak geçer, teolojik çağrışımı olan bir kelimeyken ilham perisi ile kullanılarak klasik epikle bağdaştırılır. Kutsal ilham perisinden büyük atalarımızın Aden’den kovulmasına sebep olan şeyin ne olduğunu söylemesini isteyen söyleyici, soruyu eğer ilham perisine seslenişini saymazsak 16 satırda sorar. Bunun sebebini Milton’un kaleminde aramak gerekir çünkü kendisi Yitirilen Cennet’i İngilizceyi Latin dil bilgisine uydurarak yazar zira Latincenin uzun, kıvrımlı yapısı okuyucuya fazla kaotik gelir ki bu da Milton’un kitapta geçen karmakarışık olaylar için aradığı şeydir. Aynı söyleyici sorudan sonra cevabı da kendisi verir: Cehenneme Ait Olan Yılan (İblis).

İblis’in Düşüşü ve Cehennem Tasviri

Tanrı’nın huzurundan kovulmadan önce adı Lucifer (Lat. ışık getiren) olan İblis, Tanrı ile güç bakımından kendisinin hiçbir farkı olmadığını düşünür ve diğer meleklerle birlikte Tanrı’ya karşı savaş açar. Savaşı kazanan Tanrı ise onları ceza olarak Cennetten 9 günlük bir düşüşün ardından Cehenneme gönderir, tıpkı Hesiodos’un Theogonia’da anlattığı Titanların Tartarus’a düşüşü gibi. Kendisini zincirlenmiş bulan İblis etrafa umutsuzlukla bakıyordur. Geniş ve ateşlerle çevrili Cehennem’de ne dinlenilebilir ne de ümitli hissedilebilir, buraya ümit asla uğramaz. Milton’un cehenneminde bu bakımdan Dante’den izler buluruz. Çünkü Dante’nin İlahi Komedya’sındaki Cehennemde girişte şu sözler yazar:

“Ey buradan içeri girenler, her türlü ümidi bırakınız.”

İblis ve Beelzebub’un Diyaloğu

İblis kendine gelince diğer bir düşmüş melek Beelzebub ile konuşur. Savaşı kaybetmiş olmalarına rağmen nefreti baki olan İblis, Cehennem’de hükümdar olmayı Cennet’te hizmet etmeye yeğlediğini söyler. Daha sonra Beelzebub ile toparlanamamış diğer meleklere konuşma yapar. Melekler İblis’in konuşmasıyla “görevleri başında uyuyakalmış bulunan gece bekçileri gibi” kalkarlar ki bu, diğer meleklerin İblis’e olan korkularından dolayı savaştığını gösterir.

Pandemonium’un Kuruluşu ve Anlamı

Kitabın 376-670. satırlarıysa meleklerin detaylı betimlemesini içerir. Sayıları çok fazla olan melekler zenginlik anlamına gelen alegorik karakter Mammon’un yönlendirmesiyle cehennemi kazmaya başlayarak altın çıkarır ve Cennet’in replikası olan Pandemonium adlı sarayı inşa ederler. Pandemonium, günümüzde karmaşa anlamına gelen İngilizce bir kelimedir ve Milton’un pan (bütün) ile demonium (şeytanlar) kelimelerini birleştirmesiyle oluşmuştur. Ancak okuyucu  Pandemonium’un altından yapılmasına rağmen Tanrı’nın evi olan Cennet kadar dayanıklı olmadığını bilir çünkü Milton okuyucuya en başından İblis’in insanoğlunu kurtarmak için dünyaya inen İsa Mesih’e ve Tanrı’ya yenileceğini söyler. Daha sonra, bu sarayda meleklerden yüksek rütbeli olanlar ile İblis özel bir toplantı yapmaya başlar.

Milton’ın Katolik Kilisesi’ne Eleştirisi

Şiir söyleyicisi bu toplantıyı “… yerleştiler bir kenara bu gizli toplantıda. / Bin yarı-tanrı, oturdular altın sandalyelere, / Tam sayıda, sık aralıklı. Kısa bir sessizlikten/ Ve ilanından sonra toplantı konusunun, / Büyük oturum başladı.” dizeleriyle aktarır. Türkçeye toplantı olarak çevrilen kelime orijinal metinde conclavedir ve kardinallerin Papa’yı seçmek üzere yaptığı toplantı ve bu toplantının düzenlendiği salonun adıdır.  Bu da Püritan Milton’un Katolik Kilisesi’ne ve gizlice yaptıkları işlere eleştirisidir, Birinci kitabın bitmesiyle de ikinci kitap İblis’in toplantıyı açmasıyla başlar.

KAYNAKÇA:

Milton, J. (2013). Paradise Lost and Paradise Regained. United Kingdom: William Collins.

Alighieri, Dante.  (2024) İlahi Komedya/ Cehennem. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.

Milton, J. (2021). Yitirilen Cennet. İstanbul: İthaki Yayınları.

Wikipedia contributors. (2025, April 13). Paradise Lost. In Wikipedia, The Free Encyclopedia. Retrieved 21:55, April 13, 2025, from