Tartışma, genel olarak hem keyifli hem öğretici olabilir. Peki, herkesle her şey tartışılır mı? Bence hayır. Bunca gelişmenin olduğu bir çağın içerisindeyken aynı zamanda linç kültürünün bu kadar rahatsız edici bir boyuta ulaşması, tartışma eyleminin kendisini ele almaya itti.
Burada temel alacağım nokta a kişisinin tartışma için gerekli bütün vasıfları taşıdığı ancak b kişisinin genel olarak tartışma için gerekli vasıfları taşımadığı yönündeki bir örnek üzerinden olacak. Gelin nedenleri irdeleyelim.
Öncelikle birbirinden olabildiğince uzak, iki uç fikre sahip insanların tartışması kadar doğal bir şey yoktur. Bu entelektüel bir tartışma olduğunda da bunu deneyimleyen içinde bunu gözlemleyen içinde oldukça keyifli bir sürece dönüşür. Bu noktada iki uç olduğu kadar o iki uç fikrin arasında binlerce fikir olabileceğinin de aslında görülmesi önemlidir. Bu açıdan tartışmada ne kadar çeşitlilik varsa aslında o kadar anlamlı bir hale gelebilir.
Tartışma nedir ve ne için yapılır? Buradan başlamak gerekiyor. Tartışma benim fikrime göre yeni bir bilgi edinmek, farklı bir bakış açısını duyup anlayabilmek, yanlış ya da eksik düşüncelerin değişebilmesi, tartışma eylemini gerçekleştirenlerin kendilerine yeni bir şey katabilmeleri; kısaca pozitif bir amaca hizmet ettiğinde eylemin kendisinin anlam kazandığı bir şey halini alır. Burada deneyimlenen şeye olan yaklaşım, tartışmanın mahiyetini de belirleyecektir.
Hiçbir fayda sağlamayan, hiçbir noktayı aydınlatmayan, hiçbir yeni bakış açısı geliştirmeyen bir tartışma belki sadece o konu hakkında hiçbir fikri olmayan ancak bunu gözlemleyerek bir fikir edinen bir insana bir şeyler katabilir ancak eylemin kendisini gerçekleştiren insanlar için zaman kaybı haline gelecektir. Eğer hatalı aktarımlar mevcutsa da gözlemleyen içinde aslında oldukça manipülatiftir.
Burada birincil olarak spesifik olarak seçilmiş bir konu var ise, bu konuda bilgisi olmayan biri ile tartışamazsınız. O kişi bir izlenime sahip olabilir, zihninde beliren bir düşünceyi paylaşabilir ama bu konuda yetersiz olduğu için bir süre sonra döngü halinde sadece aynı şeyleri söyleyip duran ve aslında hiçbir şey söyleyemeyen bir pozisyona evrilecektir. Bilgi eksikliği, yanlış aktarımlara ve mantık hatalarına yol açabilir.
Öte yandan ”bilmiyorum” diyebilecek kadar da aslında ”bilmiyorsa” yani bunun önemini halen kavrayamadıysa, nitekim kendi imajı ile bu kadar ilgiliyse yine o kişi ile tartışamayacaksınızdır. Bu bir tartışma değil yine zaman kaybıdır. ”Bilginin en büyük düşmanı cehalet değildir. Bilgi yanılsamasıdır.” diyor Stephen Hawking. Cehalet çok tehlikeli olabilir ancak cehaletten de tehlikeli şey bilgisini idrak edememiş insanın eylemidir.
İkinci olarak sizi ”dinlemeyen” biri ile tartışamazsınız. Çünkü o kafasında kurduğu cümleleri, izlenimi karışındakine ve onu gözlemleyene aktarmaktan başka bir şey düşünmeyecektir. Böylece eylemi, kendi ezberlediği bir takım söz öbeklerini, gereksiz yerlerde söylemekten öteye gitmeyecektir. Bu onun hem kaçış hem manipülatif noktası da olacaktır üstelik. Bu noktada kendi imajını, söylemin ötesine geçirmeye çalıştığı andan itibaren a kişisini küçültmeye çabalayan bir noktaya baskı uygulayacaktır.
Üçüncü olarak tartışan kişinin olabildiğince açık fikirli olması çok önemlidir. Aksi takdirde a kişinin tüm söylemleri b kişisinde sadece bir yankı olarak yer bulacaktır. Dolayısı ile karşılıklı bir iletişim var gibi gözükürken aslında hiçbir iletişim yoktur. A kişisi, karşısında kendini tamamen duvar ile kapatmış biri ile konuşurken bulabilir.
İnsan sürekli değişen dünyanın içerisinde, kendini hem yeni bilgiye hem yeni fikirlere adapte edebilen bir canlı. Bunun doğasını henüz idrak edememiş ve kendini belirli kategorizasyonlar sonucu sınırlı fikirlere dahil etmiş insanlar ile tartışamazsınız. Bu bir tartışma değil linç kültürüne evrilir. Hatta ve hatta b kişisi kendi inanmadığı şeyi dahi söyleyecek kadar şuursuz davranabilir.
Bu noktada elbette eleştirel düşünme yani argümanları analiz ederek, mantıklı sonuçlara varma konusundaki yeterlilik de ön plana çıkmaktadır. Bu özellik her bireyde aynı derecede olmayabilir bu da tartışmanın etkinliğinin azalmasını sağlar.
Dördüncü olarak ahlaklı olmayan biri ile tartışamazsınız. Mantıken ahlaklı bir tartışma olması gerektiği temel kurallardan biridir. Burada ahlakı salt sözcük bazında almayın. Ahlak bir hayat biçimidir. Tartışma eyleminin öncesi ve sonrasındaki eylemler ile de çok net kendini belli eder.
Kimi zaman ahlak göreli olabilir ama özde çok sabit değişmezlere de sahiptir. İçten gelen, bir takım dayatmaların ötesinde iyi olanı özünde taşıma eylemi bir bireyden alındığında, faydalı bir tartışmanın çok da söz konusu olamayacağını düşünüyorum. Bunu bu kadar basite indirgememin sebebi, ön yargılı, küçümseyici tutumlar, fırsatçı, bir tartışmayı güç gösteri olarak algılayan zihniyetlerin amaçlarının da tartışmanın kendisi olmadığını düşünmemden.
O durumlarda tartışmanın ne konusu ne tartışma içerisindeki söylemler bir şey ifade etmemektedir. Orada sadece bir takım görüntülerin başkaları tarafından nasıl görüneceğinin ve bulunduğu pozisyonun nereye evrileceğinin göstergesi önemlidir. Ki bunu gözlemleyen için kesinlikle hemen anlaşılabilecek bir şey halini alır. Bu noktada eylemin kendisini gerçekleştiren içinde gözlemleyen içinde yine zaman kaybına dönüşür çünkü orada artık bir konu değil bir illüzyon vardır.
Beşinci nokta eğer bu kayıt altına alınan ve daha sonra belirli platformlar aracılığı ile izlenebilen bir tartışma ise bu ortam çok önemlidir. Burada tartışmanın kendisi kadar tartışmanın kim aracılığı ile gerçekleştiği yani bunu yöneten, kurgulayan ve sunanın buradaki aktif rolü en az tartışma kadar önem taşıyacaktır. Nasıl ki berbat bir yönetmenin filminde yer alan bir oyuncu ne kadar iyi olsa da kötü bir izlenim yaratabilecekse aynı şey burada da geçerlidir. Ki burada montaj devreye girdiği andan itibaren algısal olarak her şey değişebilir.
Bu örnekler çoğaltılabilir 100’e kadar nedenleri sıralayabiliriz. Üzerinde durduğum kısım, tartışma kadar tartışmayı kimle yaptığımızın önemli olduğu. Bu eylemi bir tartışma olarak değerlendirebilmek için gerekli niteliklere sahip olmanın bütün tartışmanın eylemini değiştirebileceğini düşünmemden.
