Remedios Varo: Encounter Tablosu ve İnsanın Kendisiyle Çarpışması Üzerine

Remedios Varo, 16 Aralık 1908 – 8 Ekim 1963 yılları arasında yaşamış, Meksika’ya yerleşmeden önce birçok Avrupa şehrinde bulunmuş bir sürrealist ressamdır.

Pek çok sürrealist esere imza atmış olsa da, aralarında en ilgi çekici olanı kuşkusuz Encounter adlı tablosudur. Tabloda, figürün açtığı küçük kutuda kendi gözleriyle karşı karşıya gelmesi; insanın kendisiyle, iç dünyasıyla yüzleşmesini temsil eder. Arka planda duran diğer kutular ise keşfedilmeyi bekleyen yönlerimizi, henüz karşılaşmaya cesaret edemediğimiz yüzlerimizi simgeler.

Yüzyılımızın, hatta son on yılın en büyük ve çözülmesi en karmaşık meselelerinden biridir maskelerimiz. İçinde bulunduğumuz her ortama uyum sağlama zorunluluğunun getirdiği, ancak zamanla içinden çıkılmaz bir hâl alan “maskeli balo” temsiliyetleri… Tek bir kişiliğin her ortamda kendisi gibi olmasına izin vermeyen kalıplar, bölünen kimlikler ve ardından her bir “kişilik parçacığının” altına saklanan rengârenk maskeler…

Detaylı düşünüldüğünde, “maske”nin yalnızca yüzlerimizi değil tüm benliğimizi örten bir giysi oluşuna; bunun da içimizdeki “kendimize” ne kadar derin izler bıraktığına tanık oluyoruz. İşte tam da bu noktada, kendimize rastlamanın ne kadar kıymetli olduğu bir kez daha görünür hâle geliyor.

Encounter: Rastlamak ve Çarpışmak

Maskeler deyince aklıma gelen ilk tablonun Encounter olması tesadüf değil elbette. Encounter kelime anlamı olarak rastlamak, karşılaşmak hatta çarpışmak demektir. Bence tabloyu en iyi karşılayan anlam ise kesinlikle “çarpışmak.” Çünkü bir kutunun içinde kendi gözlerimizle ansızın karşılaşsaydık, bu durumun adı hiç şüphesiz kendimizle çarpışmak olurdu.

Saklandığımız tüm modern öğretilerin altından kendimizle ilk kez göz göze gelişimiz, bana kalırsa kusursuz bir çarpışmadır. Gizli kalmış ihtimallerin ışığında, önce kendi gözlerimizden kendi “maskesiz” hâlimize bakar; kendimize tanınmayacak kadar uzak oluşumuzla, bizi tanımladığını sandığımız maskelerden kopamayışımız arasına sıkışırız. Tam bir dilemma.

Unuttuğumuz, hatta belki de hiç tanışmadığımız ne çok yönümüz vardır kim bilir. Aynadaki maskemiz bize kim olduğumuzu türlü hikâyelerle anlatsa da, aynanın ardındaki “ben kimim?” sorusunun başladığı noktada kıpırdanır kutunun içindeki gözler. Dalgalarca büyüyen, artık bir maskenin ardına sığmayan bir çarpışmaya hazırlanan bir “ben” vardır kilitli çekmecelerde, maskesiz zamanlara ait kutularda.

Mavi, Depresyon ve Picasso

Remedios Varo’nun tablosundaki figürün ‘’mavi’’ dalgaları andırması, kutunun içinde karşılaştığı kendisine ait gözlerden mavi bir dalganın uzanması, resme hakim olan tonların ‘’mavi’’ olması Picasso’nun Mavi Dönemi’ni akla getiriyor.

Mavi Dönem ( İspanyolca : Período Azul ), İspanyol ressam Pablo Picasso‘nun 1901-1904 yılları arasında ürettiği eserleri kapsar. Picasso bu dönemde, esasen mavi ve mavi-yeşil tonlarında tek renkli resimler çizmiş, ancak ara sıra başka renklerle de renklendirilmiştir. Bu dönem içinde bulunduğu depresyonun yansımaları olarak tablolardaki mavi tonlar ayrıca dikkat çekmiştir. İspanya’dan esinlenerek Barselona ve Paris’te resmedilen bu kasvetli eserler, o dönemde satmakta zorluk çekmiş olsa da, günümüzde en popüler eserleri arasındadır.

Buradan yola çıkılarak pek çok ressam, yağlı boya eserlerinde ‘’Mavi’’ yi derin bir depresyonun ya da yalnızlığın simgesi olarak kullanmıştır. Encounter, mavi tonların vurgulanmasıyla, insanın kendisiyle karşılaşması’nın derin bir depresyondan sonra geleceğini de vurgulamak istemiştir belki de. Yahut maskenin ardındaki kendini bulma döneminin yol açacağı yalnızlığı.

Varo’nun bir resme başlamadan önce çokça eskiz yaptığını da görüyoruz tablo üzerine araştırma yaparken. Aynı zamanda küçük küçük notlar ve öyküler üzerine çalıştığını da. Belli ki insanın maskesini sıyırıp kendi gözleriyle çarpışması belirli eskizlerden sonra mümkün olabiliyor. İçinde bulunduğumuz yerden resme, resimdeki maviye, mavinin hüznüne ve çarpışmaya bakınca insanın maskelerinden sıyrılması için de çeşitli eskizlere ihtiyaç duyabileceği geliyor aklıma.

Biz Varo’nun tablosunda kendini bulan figür kadar şanslı mıyız bilemem ama, yine de bir niyet, bir dilek olsun arayışlarımız her gün bir parçasını kaldırmayı denediğimiz maskelere, aynanın ardındakilere, çarpışmadan önceki eskizlere, ‘’mavi’’den önceki ve sonraki kendimize…