Dario Fo ve Franca Rame Tiyatrosu: Ben Ulrike Bağırıyorum Eserine Toplumcu Bir Bakış Sanatsal Hareketler

Dario Fo, 24 Mart 1926 doğumlu İtalyan oyun yazarı, tiyatro yönetmeni ve oyuncudur. Kariyerine, küçük kabare ve tiyatrolar için eleştirel nitelikli revüler yazan bir metin yazarına yardım ederek başlamıştır. Çocukluğunda, doğduğu kasabadaki öykü anlatıcılarının (fabulatore) anlattığı öykülerden etkilenen Dario Fo’nun tiyatrosunda halk öykülerinin etkisi çok büyüktür.

Kökeni ortaçağ öykülerine dayanan bu halk öykülerinin çeşitli öğeleri, Dario Fo’nun oyunlarında çokça boy göstermiştir. Ortaçağ soytarıları, Clown geleneği ve anlatı geleneğinin öğelerini oyunlarında kullanan Dario Fo, bu anlamda Halk Tiyatrosu geleneğinin modern bir temsilcisidir. Halk Tiyatrosundaki gülmeceyi oyunlarının eksenine alan Dario Fo için gülünç olan basit bir taklitten ibaret değil, çelişkili olanın, aykırı olanın, paradoksal olanın anlatılması ve gündelik meseleler kullanılarak mevcut sistemin eleştirilmesidir. Gerçekliğin çarpıtılması ve grotesk anlatı biçimi Fo’ya göre oyunlarında büyük bir eğlendiricilik unsurudur.

Dario Fo ayrıca Halk Tiyatrosu’nun anlatım biçimlerini de oyunlarında kullanmıştır. Oyunları büyük oranda anlatı tiyatrosuna dayanır ve oynanışında büyük ölçüde doğaçlamalar içermektedir. Kendisine şöhreti getiren gösterisi Mistero Buffoda‘da olduğu gibi oyunun metni gündemdeki olaylara göre değişiklik gösterebilip doğaçlamalara çok müsaittir. Bu sebeple bu oyun, farklı izleyici toplulukları önünde değişebilecek kadar güncel bir yapıya sahiptir. Ülkemizde bu yapıya benzer olarak Ferhan Şensoy’un oyunları gösterilebilir. Ayrıca bu oyun Ortaçağ gizem oyunlarının çağdaş bir uyarlaması olarak gösterilmektedir.

Sanat Görüşü

Muhalif kişiliğiyle dikkat çeken Dario Fo, oyunlarında sıkça Kapitalist düzenin eleştirisi, sermaye düzeninin eleştirisi, yoksul kesim ve işçi sınıfının dertlerini anlatır. Kendi yaşamında İtalyan Komünist partisiyle bağları olan Dario Fo bu şekilde Burjuva sınıfının sözcüsü olmayı reddedip isçi sınıfının, ve halkın tiyatrosunu yapmıştır. Bu yüzden de oyunlarındaki provakatif üslup nedeniyle kendisinden tiyatro karikatürcüsü, toplumsal ajitatör ve radikal palyaço olarak bahsedilmiştir. Dario Fo, 1954 yılında evlendiği eşi Franca Rame ile bir çok oyuna imza atmıştır. Bu oyunlar genellikle kadın oyunları olarak nitelendirilebilir.

Franca Rame Milano şehrinin küçük bir kasabası olan Parabiago’da doğdu. Babası Domenico, annesi Emilia, erkek kardeşi, halaları, amcaları ve kuzenleri, hepsi Lombardiya ve Piedmont’un köy ve kasabalarında turne yapan gezici bir tiyatro kumpanyasının parçasıydılar. Rame Ailesinin tiyatro ile bağları 17. Yüzyıla kadar dayanıyordu.

Kukla tiyatrosundan diğer oyunculuk yöntemlerine uzanan, köklü bir tiyatro ailesiydiler. Rame ailesinin repertuarı İncil’e ait metinlerden Shakespeare’e, oradan Çehov ve Pirandello’ya, Nicodemi’den 19.yüzyılın büyük tarihsel romanlarına kadar uzanıyordu. France Rame tiyatroya başlangıcını 1951 yılında yapıp, 1954 yılında Dario Fo ile evlendi. 1958 yılında Dario Fo ile birlikte, Dario Fo – Franca Rame Tiyatro Kumpanyasını Milan şehrinde kurdular. Fo yazar ve yönetmen, Rame ise oyuncu ve yönetici olarak çalışmalarına devam etti. Rame ile Fo birlikte çalışmalarına bir çok farklı oyun ve farklı tiyatro kumpanyaları altında devam ettiler ve kariyerleri boyunca Fo ile birlikte bir çok oyun yazdılar.

Ben Ulrike Bağırıyorum

Dario Fo ve Franca Rame ” Ben, Ulrike Bağırıyorum…” adlı eserinde gerçek bir insanın; 7 Ekim 1934 yılında Oldenburg’da doğan, Alman devrimci ve gazeteci Ulrike Marie Meinhof’un hikayesinden yola çıkar. Ulrike Marie Meinhof yaşadığı dönemde tanınan bir gazeteciydi. İçinde yaşadığı Nazizmin sonucu olarak Ulrike devrimci düşünceleri benimsedi. Devrimci gazetelerde yazarlık yapan Ulrike, Almanya sol kanadının mücadele yöntemlerini yeterli bulmaması sebebiyle daha aktif bir rol oynamaya başladı ve Almanya Kızıl Ordu Fraksiyonu’nun ileri gelen yöneticilerinden olan Andreas Baader’in hapishaneden kaçmasına yardım etti.

Gerçekleştirilen soygunlarda ve Amerikan üslerinin bombalanması eylemlerinde rol aldı. Alman basını tarafından ” Baader-Meinhof Çetesi ” olarak adlandırıldı. Şehir gerillalığı kavramını da anlattığı bir çok broşür ve manifesto kaleme aldı. İnsanların sömürülmesi ve Kapitalist sistemi suçlayan yazılar yazdı. 1972 yılında polisler tarafından yakalanıp, 8 yıl cezaya çarptırıldı. Cezaevinde polisler tarafından psikolojik işkencelere maruz kaldı. Cezaevinde açlık grevine gren Ulrike Meinhof 9 Mayıs 1976’da cezaevindeki hücresinde ölü bulundu. Raporlarda kendisini bir havlu ile, hücesinin penceresinin parmaklıklarına asarak öldürdüğü bildirilir. Fakat daha sonra yapılan araştırmalarda iddia edilen yöntemin mümkün olmadığı belirtilir. Doktorların araştırması sonucunda Ulrike’nin boynunun asılmadan önce kırılmış olduğu ortaya çıkmıştır.

Dario Fo ve Franca Rame’nin ” Ben, Ulrike, Bağrıyorum… ” adlı eserinde daha önceki oyunlarında da görüldüğü gibi feminist bir bakış açısıyla kadının kapitalist sistemdeki yerini, görevini sorgulamış ve Ulrike Meinhof’un sesi olarak Kadın Oyunları türünde bir eser ortaya koymuştur. Bu oyunda gerçek hayattan yola çıkarak, Ulrıke Meınhof davası üzerinden kapitalist sistem’in, sermaye düzeni’nin, ve bu çarklar arasında ezilen kadının yeri sorgulanmıştır. Mevcut sistemde, her şeyin bir ürün olarak algılandığı ve tüketim toplumunun doymasına izin verilmeyen iştahını sömürmek için kadına verilen roller, görevler ve kadın kimliği üzerinden oluşturulmaya çalışılan etiketler sorgulanmıştır.

Her yerin neon ışıklarla aydınlatıldığı, gece ve gündüzün birbirine karıştığı, her şeyin; kadının, erkeğin ve hatta düşüncelerin bile ürün olarak sunulduğu, adeta kocaman bir süper market’e dönüşmüş yeni dünya gerçekliğinde kadınlar sadece erkeklere hizmet eden aperatifler gibi sunulmaktadır. Bu düzende kadının görevi, güzel olması, arzulanması, hiç konuşmaması ve itaat etmesidir. Kadının tek görevi erkek egemen toplum düzeninde, erkeklere hizmet eden bir nesne olmasıdır. Bu metinde Dario Fo, daha önceden Franca Rame’yle yaptıkları gibi, Erkek Egemen düzenin, feminist bir bakış açısıyla eleştirisini yapar. Gerçek bir olaydan yola çıktığı oyununda zaten kurulu olan politik altyapıyla metnin siyasi altyapısını kurarken sermaye düzeninin mekanizmalarını görünür kılar. Metinde bahsettiğim araçları kullanırken metnin odak noktasını Kadının Toplumdaki görevine döndürür. Tiyatrosunun eksenini Sömürü Düzeninin eleştirisi üzerine kuran Dario Fo, günümüzde güncelliğini koruyan, Halk Tiyatrosunun alaycı iyimserliğini ve güler yüzünü hayata karşı bir direniş sembolü olarak taşıyan, Kadının, İşçinin ve her türlü ezilenin sesini duyurduğu bir tiyatro anlayışıyla günümüzde de ezilenin sesi olmaya devam etmiştir.