İradeden Arındırılmış Özne: Spinoza ve Modern Birey Sanatsal Hareketler

Spinoza özgürlük anlayışı ile, felsefe tarihinde radikal bir kırılmayı temsil eder. Klasik “özgür irade” fikrini reddeden bu yaklaşım, bireyin özgürlüğünü irade yoluyla değil, zorunluluğun bilgisi üzerinden tanımlar. Peki, özgürlük gerçekten seçim yapabilme yetisi midir? Yoksa bu yalnızca modern dünyanın sunduğu bir yanılsama mıdır?

Modern birey, özgür olduğunu varsayarak yaşar. Seçim yapabildiği, kendisine sunulan olasılıklar arasında bir irade sergileyebildiği ölçüde özgür olduğunu düşünür. Oysa bu özgürlük anlayışı, büyük ölçüde varsayımsal ve ideolojik bir temele oturur. Gündelik yaşamda yaptığı seçimlerin, arzularının ve kararlarının gerçek kaynaklarına ilişkin sorgulamalar çoğunlukla yüzeyde kalır. Modern özne, bilinçli bir eyleyici olduğuna inanır, fakat bu inanç, çoğu zaman yalnızca onu ideolojik bir düzen içinde sabit tutan bir yanılsamadır.

Bu makalede, modern özgürlük anlayışının bu yanılsamalı yapısını, Spinoza’nın irade, zorunluluk ve özgürlük kavrayışları ışığında çözümlemeyi amaçlıyorum. Spinoza’ya göre insan, doğanın zorunlu düzeni içinde yer alan bir moddur; eylemlerinin zorunluluğunu kavradığı ölçüde özgür olabilir. Bu görüş, modern liberal birey anlayışıyla köklü bir çelişki içindedir. Spinoza’nın felsefesinde özgürlük, rastlantısal seçim değil, zorunluluğun bilgisiyle mümkündür.

Spinoza’da Özgürlük, Zorunluluk ve İrade Kavrayışı

Spinoza’nın özgürlük anlayışı, Kartezyen özne fikrine doğrudan bir eleştiridir. Descartes için düşünce, kendinde bir töz olarak öznede yer alırken; Spinoza, özneyi Tanrı’nın (veya doğanın) bir modu olarak düşünür. Burada “modus” terimi, öznenin kendi başına bir varlık değil, Tanrı’nın sonsuz sıfatlarının zorunlu sonuçlarından biri olduğunu ifade eder. Bu perspektiften bakıldığında, insanın iradesi de tıpkı doğadaki her şey gibi belirlenmiştir; rastlantısal ya da “bağımsız” değildir.

Spinoza’nın Etika’sında özgürlük, dışsal belirlenimlerin ortadan kalktığı bir alan olarak değil, zorunluluğun bilgisi içinde anlaşılır. İnsan, kendi tutkularının, arzularının ve nedenlerinin zorunluluğunu kavrayabildiği ölçüde özgürdür. Bu anlamda özgürlük, seçim yapma yetisiyle değil, neden bilgisiyle mümkündür. Spinoza, Bir şeyin özgür olduğunu söylediğimizde, onu yalnız kendi doğasının zorunluluğundan dolayı var olan ve yalnızca kendisi tarafından harekete geçirilen olarak anlamalıyız derken bu ifade ile klasik “liberal özgürlük” anlayışının tersine, insanın yalnızca dışsal baskılardan kurtulmasıyla değil, kendi doğasının ve içinde bulunduğu zorunlu nedenler zincirinin farkına varmasıyla özgürleşeceğini öne sürer. Dolayısıyla Spinoza’ya göre, bir eylemin gerçek nedeni anlaşılmadıkça, o eylemin sahibi olduğumuzu düşünmemiz bir yanılsamadan ibarettir.

Spinoza’nın “insan, bilinçli olduğu için özgür olduğunu sanır” ifadesi, bu yanılsamayı doğrudan hedef alır. Ona göre insan, bir eylemin farkında olabilir ama bu farkındalık, o eylemin nedenlerini anlamadığı sürece gerçek bir öz-farkındalık değildir. İnsan, kendi arzularının ve kararlarının nedenlerini bilmeden, kendini eylemlerinin efendisi olarak görür; oysa gerçekte, doğanın zorunlu zinciri içinde belirlenen bir parçadan ibarettir.

İrade kavrayışı da bu çerçevede radikal biçimde dönüşür. Spinoza için irade, zihinsel bir yeti değil, belirlenmişlik halinin kendisidir. Dolayısıyla özgür irade bir yanılsamadır; çünkü hiçbir şey kendi başına hareket etmez. Her arzu, her düşünce, daha önceki nedenlerin bir sonucudur ve başka türlü olması imkânsızdır.

Modern Özne ve Özgürlük Yanılsaması: Seçim İradesi mi, İdeolojik İnşa mı?

Modern özne anlayışı, Aydınlanma düşüncesiyle birlikte şekillenmiş, bireyin rasyonel, özerk ve kendi iradesiyle hareket eden bir varlık olduğu fikri üzerine inşa edilmiştir. Bu anlayış, özgürlüğü özellikle “seçim yapabilme yetisiyle” özdeşleştirir. Kapitalist modernitenin bireye sunduğu seçenek bolluğu –tüketim tercihlerinden yaşam tarzlarına kadar– bu özgürlük idealinin maddi temelini oluşturur. Ne var ki, bu özgürlük tasarımı, çoğu zaman bir yanılsamaya dayanır: Kişi, seçim yaptığını zanneder; ama o seçimin koşulları çoktan onun adına belirlenmiştir.

Bu bağlamda Spinozacı düşünce, modern bireyin özgürlük tahayyülüne doğrudan karşıttır. Spinoza’nın zorunluluk temelinde kurduğu özgürlük tanımı, modern bireyin özgürlük anlayışını temelden sarsar. Modern özne, arzularının kökenine değil; arzuların tatminine odaklanır. Reklamlar, sosyal medya algoritmaları, kültürel normlar ve ideolojik yapılar, bireyin ne istemesi gerektiğini neredeyse onun yerine kararlaştırır. Dolayısıyla bireyin seçim yapma pratiği, Spinoza’nın deyimiyle “bilmediği nedenlerin zorunlu sonucu”ndan başka bir şey değildir.

Burada önemli bir kavramsal ayrım belirmektedir: Modern özgürlük, bilinçli seçim yapabilme kapasitesine indirgenmişken; Spinoza’da özgürlük, nedenselliğin bilgisine dayanan bir varoluş kipidir. Bireyin kendini özgür hissetmesi, eyleminin nedenlerini kavradığı anlamına gelmez. Aksine, bu his çoğu zaman bireyin belirlenmişliğinin en yoğun olduğu anlarla çakışır.

Louis Althusser’in “çağırılma” (interpellation) kavramı da bu tartışmada aydınlatıcıdır. Althusser’e göre bireyler, ideolojik aygıtlar tarafından özne olarak “çağrılır” ve bu çağrıya cevap verdikleri anda özgür olduklarını zannederler. Bu bağlamda modern bireyin özgürlük anlayışı, sistemin işleyişi için gerekli olan itaatin gönüllü hale getirilmesidir. İdeoloji, bireyin kendisini “özgür” hissettiği noktada en etkin hale gelir.

Spinoza’nın özgürlük anlayışı, bireyin arzularını tanıma değil, onların doğasını ve zorunlu nedenlerini anlama çabasıdır. Oysa modern özgürlük, arzunun kendisini kutsar. Bu kutsama, bireyin kendi dışındaki belirlenimlere karşı körleşmesini doğurur. Birey, neyi neden istediğini sormaz; isteme ediminin kendisini özgürlük sayar.

Bu da bizi şu temel sonuca götürür: Modern özne, özgür olduğunu düşündüğü ölçüde belirlenmişliğin içindedir. Bu düşünce biçimi, Spinoza’nın felsefesiyle karşılaştırıldığında yalnızca epistemolojik değil, aynı zamanda ontolojik bir kopuşa da işaret eder. Spinoza’da özne, kendi doğasının zorunlu sonuçlarını anlayarak özgürleşirken; modern özne, kendi doğasını bir proje olarak inşa ettiğini zannederek özgürleştiğini sanır.

Spinozacı Özgürlüğün Güncel Değeri: Bilinçli İtaatten Kavrayışa

Bugün içinde yaşadığımız toplumsal düzen, bireyleri yalnızca dışsal otoritelere değil, aynı zamanda kendi içselleştirdikleri arzulara da itaat eder hale getirmiştir. “Olmak istediğin kişi ol”, “kendini gerçekleştir”, “kendi yolunu çiz” gibi çağdaş mottolar, bireyin seçim özgürlüğünü kutsayan liberal özgürlük ideolojisinin en görünür ifadeleridir. Ne var ki bu ifadelerin arkasında yatan yapı, Spinoza’nın düşüncesiyle karşılaştırıldığında oldukça problematiktir. Zira bu mottolar, öznenin kendi arzusunun efendisi olduğu varsayımına dayanır; oysa Spinoza’ya göre arzu, her zaman zorunlulukla belirlenmiştir.

Spinoza’nın özgürlük anlayışı, bu içselleştirilmiş itaat biçimlerine karşı güçlü bir felsefi itirazdır. Çünkü onun özgürlük tanımı, yalnızca dışsal baskıların kalkmasıyla değil, insanın kendi iç doğasının ve bu doğayı şekillendiren zorunlu ilişkiler ağının bilgisini edinmesiyle mümkündür. Başka bir deyişle, insan, doğadaki yerine dair bir kavrayış geliştirmedikçe, kendi arzularının ve eylemlerinin kaynağını anlamadıkça, özgür olduğunu sanarak yaşar ama özünde belirlenmiş kalır.

Bu noktada, Spinoza’nın conatus kavramı önem kazanır. Conatus, her varlığın kendi varoluşunu sürdürme çabasıdır. Bu çaba, varlığın özüdür. İnsan için de conatus, yaşamını sürdürme ve kendi doğasını gerçekleştirme yönündeki içsel eğilimdir. Ancak bu eğilim, bilinçle yönlendirilmedikçe, tutkular tarafından kuşatılır. Spinoza’nın etik sistemindeki temel ayrım burada yatar: Tutkularla edilgen olmak mı, yoksa akılla etkin olmak mı? Özgürlük, bu ayrımın ikinci kutbunda yer alır. Etkin olmak, nedenleri bilmek, zorunlulukla yüzleşmek ve eylemin kaynağını kavramaktır.

Spinozacı özgürlük anlayışı, bu yönüyle çağdaş özgürlük söylemini tersyüz eder. Bugünün öznesi, arzularını gerçekleştirme özgürlüğünü merkeze koyarken; Spinoza, arzuların kaynağını ve onları belirleyen yapıları sorgular. Spinozacı etik, bireyi kendi iç dünyasına dönmeye değil, kendi içindeki zorunluluğu doğanın düzeni içinde anlamaya davet eder. Özgürlük, içsel bir “serbestlik” değil, rasyonel bir kavrayış biçimidir.

Günümüz dünyasında Spinoza’nın özgürlük felsefesi, yalnızca bir teorik önerme değil; aynı zamanda pratik bir yönelim sunar. O, bireyi “ne istiyorum?” sorusundan “neden istiyorum?” sorusuna taşır. Ve bu geçiş, yalnızca daha “bilinçli” değil, aynı zamanda daha özgür bir varoluşun da temelini oluşturur. Spinoza’nın deyişiyle: “İnsan, doğanın bir parçası olarak ne kadar çok şeyi anlıyorsa, o kadar özgürdür.”

Spinozacı Kavrayışın Eleştirel Gücü

Spinoza’nın özgürlük anlayışı, modern özgürlük söyleminin en temel varsayımını –öznenin kendi iradesine sahip olduğu fikrini– kökünden sarsar. Bu sarsıntı yalnızca felsefi düzeyde değil, politik ve etik düzlemde de güçlü sonuçlar doğurur. Modern özne, seçim yapabildiği ölçüde özgür olduğunu varsayar; oysa bu seçimlerin ardındaki nedenleri bilmediği sürece, gerçek anlamda etkin değil, edilgendir. Spinoza’ya göre özgürlük, bu edilgenlikten çıkışın adıdır; yani zorunluluğun bilgisiyle donanmış, akıl yoluyla kendini kavramış bir varoluş kipidir.

Bu anlayış, özgürlüğü bir “duygu” ya da “his” olmaktan çıkarır. Özgürlük, öznenin kendini ne kadar serbest hissettiğiyle değil, eylemlerinin nedenlerini ne derece kavrayabildiğiyle ölçülür. Spinoza’nın sunduğu bu model, bireyin yalnızca arzularının peşinden gitmesini değil, arzunun kendisini felsefi olarak sorgulamasını talep eder. Dolayısıyla Spinozacı özne, kendini gerçekleştiren değil, kendini anlayan öznedir.

Modern dünyada, özellikle geç kapitalist toplumlarda, özgürlük ideali büyük ölçüde ekonomik ve kültürel sermayeye indirgenmiştir. Seçim özgürlüğü, tüketim özgürlüğüyle özdeşleştirilmiş, bireyin gerçek ihtiyaçları ile ideolojik olarak dayatılan arzuları arasındaki fark silikleştirilmiştir. Bu bağlamda Spinoza’nın özgürlük anlayışı, yalnızca bireysel etik için değil, toplumsal eleştiri için de güçlü bir araç sunar. Çünkü onun etiği, bireyin kendi doğasını tanıması üzerinden kolektif bir akıl çağrısı yapar: Özgürleşmek, yalnızca kendi doğamızı değil, başkalarının doğasını da anlamakla mümkündür.

Spinoza’nın önerdiği bu “iradeden arındırılmış özne” modeli, ilk bakışta soğuk ve mekanik bir varoluş gibi görünebilir. Ancak bu modelin en radikal tarafı, özgürlüğü, bireyin sınırsız tercihleriyle değil, sınırlılığının bilgisiyle tanımlamasıdır. Bu da onu hem etik hem de politik olarak son derece güncel kılar. Çünkü günümüzde “özgürlük” adı altında dayatılan pek çok yapının arkasında, öznenin edilgenliğini sürdüren mekanizmalar vardır.

Bu nedenle Spinoza’nın felsefesi, yalnızca özgürlüğün ne olmadığını göstermekle kalmaz; aynı zamanda, gerçek özgürlüğün nasıl mümkün olabileceğine dair düşünsel bir ufuk açar. Özgürlük, kendine rağmen değil; kendini bilerek mümkündür. Ve belki de en özgür insan, özgür olmadığını bilen insandır.