Christine de Pizan, tarih boyunca kadınların sistematik biçimde dışlandığı ve susturulduğu bilgi üretim süreçlerine karşı, Orta Çağ’da yazılı bir direniş sergileyen öncü feminist figürlerden biridir. Tarih, çoğu zaman sessizliğin üstüne yazılmıştır. Bu sessizlik, yalnızca unutulan olayların değil, sistematik biçimde görünmez kılınmış özneliklerin de sessizliğidir. Kadınların tarihsel varoluşu, bu sessizliğin içinde şekillenen bir karşı yazı olarak, ancak belirli tarihsel kırılma anlarında belirginleşir. Christine de Pizan (1364–1430) bu kırılmalardan birini temsil eder: patriyarkal bilgi üretimi içinde “kadın” figürünün yeniden inşası için yazılı bir mücadele ortaya koyan ilk sistemli entelektüel kadın figürlerinden biridir.
Yazılı üretimi hem teolojik hem de politik düzlemde kadınlık deneyiminin epistemolojik meşruluğunu savunur. De Pizan’ın yapıtları, dönemin cinsiyet rejimini yalnızca teşhir etmekle kalmaz, aynı zamanda alternatif bir tarihsel tahayyül imkânı sunar. Özellikle La Cité des Dames (Kadınlar Kenti), bu bağlamda erken dönem feminist tarih yazımı olarak değerlendirilebilir. Bu makalede Christine de Pizan’ın eserleri, feminist bilgi kuramı ve tarihsel kadın temsilinin eleştirisi çerçevesinde incelenecek; tarih yazımındaki erkek merkezli iktidar yapısına karşı geliştirdiği simgesel direniş biçimleri analiz edilecektir.
Kuramsal Çerçeve: Feminist Epistemoloji ve Tarihsel Sessizlik
Christine de Pizan’ı anlamak, yalnızca bir figürü tarihsel bağlamına yerleştirmekten ibaret değildir, onun yazılarına içkin olan alternatif bilgi üretim rejimini de açığa çıkarmayı gerektirir. Burada feminist epistemoloji, yani bilginin toplumsal cinsiyetle ilişkisini sorgulayan disiplinlerarası bir yaklaşım, merkezi rol oynar. Sandra Harding, Evelyn Fox Keller ve Genevieve Lloyd gibi feminist düşünürlerin eleştirileri, Batı felsefesindeki “akıl” kavramının eril bir yapıdan beslendiğini vurgular. Bu bağlamda Christine de Pizan’ın akılla kadınlık arasında kurduğu ilişki, yalnızca kadının bilgi üretme hakkını değil, aynı zamanda “bilginin” kendisinin kimin tarafından ve nasıl üretildiğini de sorunsallaştırır.
Yine, Michel Foucault’nun bilgi-iktidar ilişkisi, tarihsel bilgi üretiminin ideolojik çerçevesini sorgulamak için işlevseldir. Foucault’nun tarih yazımına yönelik eleştirisiyle birlikte, Christine de Pizan’ın anlatısal stratejileri arasında bir karşıtlık kurulabilir: Pizan, eril iktidarın bilgi üretimini varsayımsal olarak değil, doğrudan alegorik bir “kadın şehri” kurarak teşhir eder. Böylece, cinsiyet temelli sessizlik, simgesel olarak aşılmaya çalışılır.
Yöntem ve Yaklaşım
Bu makale, edebi metin analizi, tarihsel bağlamsallaştırma ve feminist teoriye dayalı disiplinlerarası bir yöntem izlemektedir. Öncelikle La Cité des Dames başta olmak üzere Pizan’ın temel metinleri incelenecek, ardından bu metinlerdeki kadına dair temsil biçimleri tarihsel bağlam içinde konumlandırılacaktır. Metinlerde kullanılan alegorik karakterler (Akıl, Adalet, Doğruluk) kadın özneliklerinin kurulmasında nasıl bir rol oynar? Kadınlar için inşa edilen bu simgesel “kent”, patriyarkal tarihsel söyleme karşı nasıl bir alternatif sunar?
Yazının ilerleyen bölümlerinde, Christine de Pizan’ın eserleri ile Virginia Woolf’un “kendine ait bir oda” talebi arasında zamansal bir köprü kurularak, feminist düşüncenin tarihsel sürekliliği incelenecektir. Ayrıca modern feminist tarih yazımının öncülerinden Joan Scott’un “toplumsal cinsiyetin tarihsel bir kategori olarak analizi” çerçevesinde, Christine de Pizan’ın konumlandırılması sağlanacaktır.
“Kadınlar Kenti”ni Kurmak: Alegori, Hafıza ve Kadın Özneliklerinin Yeniden Tesisi
Christine de Pizan’ın La Cité des Dames (1405), alegorik biçimiyle sadece bir metinsel inşa değil, aynı zamanda epistemolojik ve politik bir eylemdir. Eserde, Christine karakteri—yani yazarın anlatı içindeki benliği—bir vizyon görür: üç kadim figür (Akıl, Doğruluk ve Adalet), ona erkek yazarların kadınlara dair yüzyıllardır yazdığı karalayıcı metinleri bir kenara bırakmasını ve bunun yerine kadınların meziyetlerini öne çıkaran bir “kent” kurmasını önerir. Bu kent, tarih boyunca unutulmuş, dışlanmış ya da kötülenmiş kadın figürler için bir tür simgesel sığınak olur. Ancak bu yalnızca kadınlar için kurulan metaforik bir mekân değildir aynı zamanda eril tarih anlatısının mekân mantığını tersine çeviren bir yapıdır.
Alegorik Kentin Anlamı
Orta Çağ yazınında alegori, çoğunlukla ahlaki ve dini değerleri soyutlayarak aktarım aracı olarak kullanılmıştır. Ancak Pizan, bu formu politikleştirir. Akıl, Doğruluk ve Adalet gibi figürler yalnızca erdemleri temsil etmez; aynı zamanda eril epistemolojinin dışladığı kadın bilgisinin taşıyıcılarıdır. Kentin kurulma süreci, Christine’in kendi zihinsel dönüşümünün de bir anlatısıdır. Burada “kadın olmak”, biyolojik değil epistemik bir pozisyondur—tıpkı Foucault’nun “özne oluş” dediği gibi, bilgiyle şekillenen bir özneliktir.
Belleğin Mimarlığı
Kadınlar Kenti, yalnızca simgesel bir kent değildir; aynı zamanda tarihsel hafızanın yeniden inşasıdır. Metin, kadın tarihinin arşivlerini açar: Sappho’dan Amazonlara, Dido’dan İskenderiyeli Hypatia’ya uzanan geniş bir yelpazede kadın figürlerini bir araya getirir. Bu figürlerin seçimi, rastlantısal değildir. Her biri erkek tarih yazımının ya yok saydığı ya da yalnızca sapkınlık, ihanet veya tutarsızlıkla ilişkilendirdiği kadınlardır. Pizan, bu figürleri hafızanın taşlarına dönüştürerek, hem bir kolektif kadın tarihi kurar hem de tarihsel süreklilik iddiasında bulunur.
Kadının Yazıdaki Mekânsal Dönüşümü
Erkek egemen yazın geleneğinde kadınlar, genellikle “mekânın içinde duran” ama mekânı kuramayan varlıklar olarak temsil edilir. Oysa burada, kadının kendisi bir kent mimarıdır. Bu, yalnızca temsilde değil, özne konumlandırmasında da devrimsel bir hamledir. Yazının mekânsallığı içinde, Christine de Pizan kadınları yalnızca görünür kılmaz; aynı zamanda mekânı yazan, inşa eden, düzenleyen özneler olarak konumlandırır. Bu bağlamda La Cité des Dames, yazı yoluyla gerçekleştirilen bir feminist “kamusal alan” yaratımıdır.
Eril Tarih Yazımı ve Sessizlik Ekonomisi
Christine de Pizan’ın eserinin dönemin bilgi düzeniyle kurduğu gerilim, özellikle “kadının konuşma hakkı” üzerinden okunabilir. Orta Çağ’da kadınların yazma, tartışma ve kamusal akıl yürütme alanlarından dışlanması yalnızca sosyo-politik bir durum değil, aynı zamanda epistemik bir karardı. Yazmak, tanıklık etmek ve anlam kurmak, erkeğe özgü kılınmıştı. De Pizan bu kararın karşısına, kadınların yalnızca konuşmakla kalmadığı, bilgi ürettiği, anlam verdiği ve yargıladığı bir evren yerleştirir.
Eril tarih yazımının kurucu taşları olan Aristoteles, Augustinus, Boethius gibi figürler, kadınların akıl ve ruh kapasitelerinin eksikliğinden söz ederken, Pizan onların yöntemlerine aynı formda karşılık verir: felsefi-didaktik yazı aracılığıyla. Böylece eril mantık yapısına içeriden ama dönüştürücü bir dille müdahale eder. Kadınların “konuşma hakkı”nı (right to narrate) savunur; bu hak, yalnızca bireysel ifade değil, tarih yazımı üzerindeki hak iddiasıdır.
Christine’in açtığı meselelerden biri de şu sorudur: “Kadınlar tarih boyunca ne söyledi?” değil, “Niçin duyamadık?” Sorun, söyleyenin olmaması değil; söyleyenin susturulmuş olmasıdır.
Tarihsel Belleğin Kadın Eliyle Yazımı: Pizan ve Kolektif Hafıza
Christine de Pizan’ın metinleri yalnızca edebi birer üretim değil, aynı zamanda alternatif bir tarihsel kayıt sistemi olarak da okunmalıdır. Erkek egemen tarih yazımı, kadınları ya dışlayarak ya da örnekleştirerek temsile sokarken, Pizan onların özne olarak tarihsel sürece katıldığını göstermek amacıyla La Cité des Dames’de bilinçli bir kolektif hafıza inşasına girişir. Bu, sadece kadınları tarih sahnesine çıkarmak değil; aynı zamanda tarihin ne olduğuna ve kim tarafından yazıldığına dair epistemolojik bir karşı duruştur.
Pizan, Kadınlar Kentini kurarken tarihten figürler seçer: Antik Yunan’dan Hypatia, Roma’dan Lucretia, Hristiyanlık tarihinden azizeler, mitolojik anlatılardan Amazonlar… Bu figürlerin seçimi, “kadınlık deneyimi”nin tarihsel sürekliliğini ve çeşitliliğini göstermek üzere yapılan bilinçli bir tercihtir. Onları bir araya getirmek, parçalanmış bir kadın tarihini kolektif bir hafızaya dönüştürme çabasıdır. Böylece kadın, yalnızca eril tarihçiliğin ötekisi olmaktan çıkar; tarihin failine dönüşür.
Burada Aleida Assmann’ın “kültürel bellek” kavramı devreye girer. Assmann’a göre kültürel bellek, bir toplumun neyi hatırlayacağını ve nasıl hatırlayacağını kurumsal araçlarla belirler. Pizan, tam da bu belleğin dışladığı figürleri yeniden kodlayarak, kadınlar için işleyen bir kültürel bellek modeli kurar. Bu model, zamansal doğrultuda ilerlemez; daireseldir, yankı şeklindedir. Çünkü kadınların tarihi kesintilidir; dolayısıyla onun belleği de çizgisel değil, parçalı ve çok katmanlıdır.
Erkek tarih yazımı, kadınları çoğu zaman ya “isim”siz kılar ya da yalnızca erkeğin tarihindeki ilişkisel konumlarıyla anılmalarını sağlar (örneğin: karısı, kızı, metresi, annesi). Pizan’ın metni bu ilişkiselliği kırar: Kadın figürlerinin isimlerini, eylemlerini ve entelektüel miraslarını yazarak, onları doğrudan tarihin öznesi haline getirir. Her bir kadın, kadınlık tarihinin bir taşıdır; kent duvarlarını oluşturan gerçek tuğlalardır.
Kadınlar Hangi Tarihi Hatırlatır?
Pizan’ın tarihsel seçkisi rastlantısal değildir. Onun seçtiği figürler yalnızca kahramanlıklarıyla değil, bilgi üretimleriyle, ahlaki direnişleriyle ve düşünsel katkılarıyla öne çıkar. Bu da kadının “fiziksel kahraman” değil, “düşünsel özne” olarak belleğe yazılma stratejisidir. Böylece Pizan, kadının gücünü eril paradigmanın tanıdığı alanlarda değil, kadınlığın tarih boyunca zaten sahip olduğu ama görünür kılınmayan alanlarda inşa eder: eğitim, yazı, düşünce, bilgelik.
Bu, Virginia Woolf’un “kütüphanelerde kadınlar hakkında yazılmış kitaplar değil, kadınlar tarafından yazılmış kitaplar yoktur” saptamasının asırlar öncesinden hissedildiği noktadır. Christine de Pizan, hem yazan hem yazılan kadın olmayı başarmış ender bir Orta Çağ figürüdür. Onun belleğe verdiği biçim, bir tür tarihsel intikam değil, restorasyondur: Gölgeye itilmiş olanı, tarihsel gün ışığına taşımak.
Pizan’dan Woolf’a: Feminist Düşüncenin Sürekliliği ve Kırılmaları
Christine de Pizan ile Virginia Woolf arasında, tarihsel olarak beş asrı aşan bir mesafe bulunmasına rağmen, düşünsel düzlemde dikkat çekici benzerlikler ve süreklilikler mevcuttur. Her iki yazar da yazı aracılığıyla kadın özneliklerinin hem kurban hem kurucu oluşunu sorgular; her ikisi de yazının mekânsallığını kadınlar için yeni bir alan açma aracı olarak kullanır.
“Kendine Ait Bir Kent”ten “Kendine Ait Bir Oda”ya
La Cité des Dames, kadınların eril tarih yazımındaki yokluğuna karşı simgesel bir kent önerirken, Virginia Woolf’un A Room of One’s Own (1929) adlı eseri de kadın yazarlığının önündeki yapısal engellere karşı ekonomik ve zihinsel bir alan talebinde bulunur. Woolf’un ünlü savı şudur: “Kadının yazabilmesi için kendine ait bir odası ve yıllık sabit bir geliri olmalıdır.” Bu sav, yazının maddi ve mekânsal koşullarına dikkat çekerken, aynı zamanda kadınların entelektüel üretimindeki tarihsel dışlanmaya da işaret eder.
Pizan’ın kent metaforu, Woolf’un oda metaforunun habercisidir. İkisinde de kadınların dışsal bir alan talebi değil, özneleşme hakkı söz konusudur. Kent de oda da yalnızca fiziksel değil, simgesel birer mekândır; yazmak, düşünmek ve hatırlamak için gereken içsel/toplumsal zeminin metaforlarıdır. Dolayısıyla bu iki metin, farklı çağlara ait olmalarına rağmen, feminist düşünce tarihinin iç içe geçmiş halkalarıdır.
Pizan ve Woolf’un yazılarındaki temel ortaklık, kadınların sistematik biçimde sessizleştirilmiş olmasıdır. Pizan bu sessizliği alegoriyle aşarken, Woolf doğrudan analitik dil ve tarihsel örneklerle eleştirir. Woolf, Shakespeare’in hayalî kız kardeşi Judith üzerinden, deha ile cinsiyet arasında kurulan eşitsiz ilişkiyi teşhir eder. Bu düşünce, Pizan’ın tarihsel kadın figürlerini bir araya getirerek “kadınlar da deha üretebilir” savını kanıtlama çabasıyla örtüşür.
Her iki yazar da “kadının yazısı” (écriture féminine) meselesini sezgisel düzeyde ele alır. Bu terim, 20. yüzyılda Hélène Cixous ve Luce Irigaray gibi feminist kuramcılar tarafından teorize edilse de, Pizan ve Woolf’ta bu yazı biçimi doğrudan sezgisel bir yazınsal pratik olarak ortaya çıkar. Yazmak, bu iki yazar için yalnızca içerik üretimi değil; varoluşsal bir eylemdir. Yazı, kadının tarihsel olarak dışlandığı anlam alanına müdahalesidir.
Her ne kadar düşünsel süreklilik söz konusu olsa da, dönemsel bağlamları göz önünde bulundurarak bu iki figür arasında bazı önemli kırılma noktaları da saptanmalıdır. Pizan, metinlerinde dini referanslara büyük ölçüde bağlıdır; Tanrı’nın adaletine, kadınların ahlaki erdemlerine ve ilahi düzenin kadınlar için de kapsayıcı olduğuna inanır. Oysa Woolf, seküler bir modernist olarak, kadın sorununu tarihsel, ekonomik ve sosyo-kültürel dinamiklerle açıklar. Dolayısıyla Pizan’ın kadınları “erdemli kadın” kategorisinde yüceltmesi, modern feminist teori açısından sınırlandırıcı görülebilir.
Ayrıca, Woolf’un dili yapısal ve ironi yüklüyken, Pizan’ın dili daha didaktik ve ahlakidir. Bu dilsel farklılık, yalnızca kişisel tercihten değil, dönemsel epistemolojik rejimlerden kaynaklanır. Pizan’ın yazı dili, erk egemen Orta Çağ bilgi sistemiyle uzlaşmak zorundayken; Woolf’un dili, sistemin kendisini parçalayacak kadar özgürleşmiştir. Yine de her iki yazar, yazı aracılığıyla kadınlık deneyimini ontolojik ve epistemolojik bir mesele olarak yeniden kurarlar.
📚 Kaynakça ve İleri Okuma
Assmann, A. (2011). Cultural memory and Western civilization: Functions, media, archives. Cambridge University Press.
Butler, J. (1990). Gender trouble: Feminism and the subversion of identity. Routledge.
De Pizan, C. (1982). The Book of the City of Ladies (E. J. Richards, Trans.). Persea Books. (Orijinal eser 1405 yılında yazılmıştır.)
De Pizan, C. (1999). The Treasure of the City of Ladies: Or the Book of the Three Virtues (S. Lawson, Trans.). Penguin Classics.
Foucault, M. (1972). The Archaeology of Knowledge (A. M. Sheridan Smith, Trans.). Pantheon Books.
Harding, S. (1986). The science question in feminism. Cornell University Press.
Kelly-Gadol, J. (1977). “Did Women Have a Renaissance?” In R. Bridenthal & C. Koonz (Eds.), Becoming Visible: Women in European History (pp. 137–164). Houghton Mifflin.
Woolf, V. (1929). A Room of One’s Own. Hogarth Press.
Bordo, S. (1993). Unbearable weight: Feminism, Western culture, and the body. University of California Press.
Brown-Grant, R. (1999). Christine de Pizan and the Moral Defence of Women: Reading Beyond Gender. Cambridge University Press.
Scott, J. W. (1986). “Gender: A Useful Category of Historical Analysis.” The American Historical Review, 91(5), 1053–1075.
