İnsanlar çok çeşitli, çok da inanılmaz. Kimi zaman iyi yönleriyle, kimi zaman aşırılıklarıyla karşımıza çıkarlar. Çoğunun sarsılmaz anlayışları, değiştirilemez ahlak kuralları vardır. Peki ya “ahlak” denilen şey, kendi doğası gereği değişkenlikten bağışık düşünülemiyor ve her yörede farklı bir yansımayla görünüyorsa… O halde hangimiz yeterince ahlaklıyız, hangimiz gerçekten ahlaksız?
Ahlak var mıdır yoksa bir yanılgı mıdır?
Duyduğuma göre bazı söylemler ve hareketler varmış, birimizi diğerinin önüne koyan. Henüz ne olduklarını tam öğrenemedim ama birkaçını işittim. Mesela didinmek, pes etmemek erdem sayılırmış; ahlakmış. Çok çalışan, çalışmayandan yeğmiş. Az konuşan, çok konuşandan daha iyiymiş. Saygı duyulan olmak önemliymiş; saygı duymaksa başlı başına bir meziyet. Peki, az konuşunca çok mu biliniyor ya da saygı duyulunca tam bir insan mı olunuyor? Bilmediğim sayısız olgudan biridir işte ahlak. Daha ahlaklı olmak gerekirmiş; neden acaba? Nasıl ahlaklı olunur, ne gerek bünyeye? Sessizlik mi, güzellik mi, boy pos endam mı ya da para mı? Yüksek bir mertebe, dolgun bir cep ya da sözünün geçmesi mi? Nedir insanı ahlaklı yapan, nedir diğerlerinin gözünde onu yücelten? İlla ki gerekli midir varlık için? Varlığı anlamlandıran güzelliklerden biri midir? Yoksa ahlak yalnızca aramızda süzülen bir söz, bir yanılsama mıdır? Bir çeşit inanç mı, bir ihtiyaç mı? Lokomotifin körükleyicisi ya da geminin yelkeni mi? Daha iyi yol almamıza neden olan bir güç ve bu güce duyulan bağlılık mıdır?
Pek çoğumuz gibi ben de bazı duyguları hissedemiyorum. Hissedemediğimiz her duygu ve yaklaşım için toplum gözünde kendi adımıza bir ahlaksızlık etmiş sayılıyoruz. Örneğin, âşık olamıyorsanız, aşkın yüceltildiği bir toplulukta hor görülebilirsiniz. Âşık olmak, olmazsa olmazmış gibi. Daha düşük ihtimalle, elinizden gelmeyen bu durum için size acıyabilirler. O halde “ahlaksız” değil, “eksik” olarak nitelenirsiniz. Bu diğerinden daha mı iyidir? Yorumu size bırakıyorum. Başka bir açıdan bakarsak; âşık olmayı tercih etmiyorsanız, aynı toplumda bu kez—kaçışınız yok—ahlaksız sayılırsınız. Halbuki objektif olarak diğerleri için değişen hiçbir şey yoktur. Siz, isteyen ya da yapamayan olarak yine aynısınızdır ve topluma aynı derecede katkı sağlarsınız. Değişen tek şey, onların sizi görmek ve adlandırmak biçimidir. Ahlak, böylece doğup şekillenen bir yanılsamalar ve yanlılıklar silsilesi değil de nedir?
Toplumsal ahlak mümkün mü?
Toplumu ayakta tutan, onu devam ettiren ve hatta can damarı olan şey metafizik ögeler ve değerlerimiz midir yoksa rasyonel güdülere hizmet etmek mi? Soyu devam ettirip karın doyurmak yetmiyor anlaşılan. Bir grup olup, o gruba uyumlanmak icap ediyor. Uyumsuzlar ise pek kolayca dışlanıyorlar. Peki ya uyumlu olmayı daha iyi yapan nedir? Bir toplum düşünelim; beyaz giyenlerden oluşan. İçlerinden birinin beyazı kirlenirse toplum onu uyarmaya başlar. Bize benzemiyorsun derler ve beyazı temizlemesini isterler. Ancak kişi beyazın üstündeki yeşil lekenin hayatlarını olumsuz etkilemediğini, hatta renkleri sevdiğini söylerse, toplum bu kez daha sert bir dille uyarır onu. Hatta belki de sarsma gereği duyarlar. Bu noktada bir ahlak dönemecine girer kişi. Kendi doğrularına karşılık halkının doğruları. Kendi ahlakına karşılık halkının ahlakı. Ve daha zayıf olanlar, beyazı temizlemek için uğraşmaya başlarlar. Oysa bazıları, yeşilin yanına biraz mavi, biraz sarı, biraz pembe ekleyince, halk bu kez onlara uyumsuz der. Bizim dünyamızdaki karşılığıyla; ahlaksız.
Çok uzaklaşmayalım beyaz giyenlerden. Az ötede de ipek sevenler olsun. İpek sevenlerin renklerle bir alıp veremediği yoktur. Onlar her renge açıktırlar. Siyahı, beyazı hatta yakınlarda ayıplanan yeşili bile sever, sayarlar. Ancak burada ahlak, ipeğinin ölçüsünde kendini gösterir. İpek giyenler ahlaklıdır şüphesiz, peki ya giymeyenler? Eğer bu toplumda deri sevdiğinizi söylerseniz kuvvetle muhtemel ayıplanacaksınızdır. Ve eğer deri giyerseniz, belki de sizi yaka paça uzaklaştıracaklardır. Çünkü o anda toplumun ahlakını bozmaya başlamışsınızdır. Ama endişe etmeyin. Elbet deri sevenlerin olduğu bir yer de vardır. Gidip oraya uyumlandığınız sürece ahlaklı olmaya devam edebilirsiniz.
Burada tartışmaya değer tek olgu, çoğunluğun kolektif beğenisinin mümkün olup olmadığı ve eğer böyle bir şey mümkünse, buna uyumluluğun mümkün olup olmadığıdır. Kaç kişi idealize edilene yaklaşmakta büyük başarı gösterebilir ve kaç kişi, kendini bastırmakta tereddütsüz bir emek harcayabilir? Bu yapılmalı mıdır? Bu gerekli midir? Bu doğru mudur? Doğru nedir?
Örneklerde de görüleceği üzere mesele hiçbir zaman ne olduğunuz ve ne sevdiğiniz değil, nerede nasıl göründüğünüzdür. Zamanında dendiği gibi coğrafya kaderdir. Ancak bu kader sadece başınıza gelenleri şekillendirmekle kalmaz, içinize işlemekte ısrar eder. Günün birinde yaklaşamadığınız her niyet için kendinizden bir şeyler çalmaya başlarsınız. Uyumlanamadıkça uyumsuz hissedersiniz. Ahlak illüzyonunda kaybolup, silikleşirsiniz.
Ahlak kişiye özel mi değerlendirilmeli?
Ahlak ve iyilik müthiş değişkendir. Bizim kınadığımız bir gerçek başka bir çoğunlukta alkışlanabilir. Sizin için insan hayatı pek kıymetlidir belki ama bundan çok uzak olmayan bir zamanda katillere kahraman denirdi. O halde yanımızda yakınımızda ne varsa görmezden mi gelmeli? İçten geleni el üstünde tutup, çoğunluğu mu ezmeli? Mevzu,, hayatınızı neyin kolaylaştıracağıyla ilgilidir. İyi ve kaliteli bir yaşam arzu eden herkes, kendi ahlak kurallarını belirleyebilecek kadar yetkin; bir başkasının ahlakına dil uzatamayacak kadar meşgul olmalıdır. Herkesin hayatı algılayış ve yaşayış biçimi farklı olduğuna göre -ki ortak bir kader ya da ortak bir his düşünülemeyeceğine göre – değer verdikleri de farklı olmalıdır. Kimimiz beyaz giyeriz kimimiz ise ipek. Ancak bizim görmediğimiz yerlerde birilerinin çıplak gezdiğini de unutmamalıyız. Onları çıplaklığı değilse de bizim giyinikliğimiz, bazen bizi ahlaksız yapar.
Toplumun genelini enterese etmeyen ve sadece sizi ilgilendiren özellikleriniz için aşağılanmak ya da hor görülmek, basit ve düşünmeyen toplumların temel güdülerindendir. Değişime ve farklılığa kapalı olanlar, hayatı algılamada başarısız olmuş ve gerçek fedakarlığın, düşünme zahmetine girmek olduğunu anlayamamış olanlardır. Bu haliyle hiçbir toplum imrenilecek ya da örnek alınacak statüde değildir. İnsan olan, kendi insanlığını geliştirmeli, bu yolda da hiçbir komünün doğrusunu doğru bellememelidir. Zira kendi içinizden çıkaramadığınızı bir başka yerde bulamazsınız.
