Görmek istemediğimiz gerçekler, göz ardı ettiğimiz hayatlar o bildik mahalle arkalarında öylece duruyor. Bazen yorgun, bazen gürültülü… Ama hep oradalar. Görünmeyi, kabul edilmeyi bekliyorlar. Sean Baker tam da burada devreye giriyor. Ajitasyona düşmeden, duygu sömürüsüne kaçmadan, kendine has diliyle bu hayatlardan bahsetmeye başlıyor. Ve tam da bunu yaparken, Amerikan bağımsız sinemasının en kendine özgü seslerinden biri haline geliyor. Hazırsanız, Hollywood’a rağmen özgünlüğüyle ayakta kalabilmiş bu koca yürekli beyefendiyi ve işlerini yakından tanımaya bir yolculuğa çıkalım.
Sean Baker Kimdir?
Toplum tarafından tüm dışlanmışlığın içinde varlığını sürdürmeye çalışan “öteki” dediğimiz hayatları anlatıyor Baker. Özellikle göçmenler ve seks işçilerinin yaşamlarını konu ediniyor. Sinemada sürekli yenilik peşinde koşan bir anlatım dili var. Cesur bakış açılarıyla izleyiciye hep farklı perspektifler sunuyor.
Daha çok yönetmen ve senarist olarak bilinse de görüntü yönetmenliği, yapımcılık ve kurguculuk gibi şapkaları da var. Çocukluğundan beri sinemayla iç içe. Eğitim hayatı da bunun üzerine kurulu. New York Üniversitesi Tisch Sanat Okulu’nda film, Greenwich Village’deki The New School’da da doğrusal olmayan kurgu ve anlatı üzerine bir eğitim alıyor. (Doğrusal olmayan kurgu ve anlatı nedir diye soracak olursanız da en basit ve ulaşılabilir haliyle şuraya tık tık)
Bütçesi düşük, etkisi yüksek filmleriyle dikkat çekiyor. Amerikan özgün sineması içinde yenilikçi ve kendine has tarzıyla bir yer buluyor. Ayrıca Letterboxd hesabı da var. Tabuları kırmaya, seyircisine insani bir bakış açısı kazandırmaya hayatını adamış bu yönetmenin hangi filmleri sevdiğini görmek ve ona başka bir yerden bağlanmak isteyenler için keyifli ve ulaşılabilir bir alan açıyor.
Patlamış mısırlarımızı yemenin o bildik neşesini çok da bozmadan eşlik eden bu toplumsal gerçekçi filmler, bize görmezden geldiğimiz hayatları hatırlatıyor. Ve en güzeli bunu yürek burkan ya da ajite eden bir yoldan yapmıyor. İnsan olmanın sade, yıpratıcı ve herkes için geçerli ağırlığını hissettiriyor. Yüzümüze tokat gibi inmiyor; zihnimizde yavaş yavaş filizlenen ve bizimle büyüyen düşünceler ekiyor.
Karakterlerini ne ezip büzüyor ne de olduğundan daha erdemli gösteriyor. Ne cilalıyor ne karalıyor. Olduğu haliyle bırakıyor. Bizi de insan olmanın o çatallı yüküyle baş başa bırakıyor. Filmleri klasik olay örgüsüne sıkışmış yapımlardan değil. Sanki hayatın içinden bir kesite bir anda büyüteç tutuyor gibi hissediyorsunuz.
Karakterler belki tanıdık değil. Hatta belki çoğunlukla yargıladığımız, uzak durduğumuz kesimlerden geliyorlar. Ama Baker öyle bir kurgu yaratıyor ki, bir bakmışsın o karakterle aynı anda aynı yerdeymişsin. Onunla o anı paylaşıyormuşsun gibi. Sanki bakkala ekmek almaya çıkıp bir anda sokak kavgasının ortasında kalmak gibi. O an ne olduğunu anlayamadan bir şekilde o kavgaya dahil oluyorsun. Ama bir saat sonra eve dönüp kahvaltı hazırlamaya başlıyorsun. O kadar gerçek ve hayatın içinden.
Sean Baker’ın Yükselişi
Bu yıl her ne kadar Anora ile daha geniş bir kitleye ulaşmış olsa da, Baker’ın ilk uzun metraj filmi Four Letter Words, 2000 yılında yayınlandı. 3000 dolarlık düşük bütçeyle çektiği Take Out, bir Çinli göçmenin kaçakçıya olan borcunu ödemeye çalışmasını konu alıyor ve Bağımsız Ruh Ödülleri’ne aday gösteriliyor.
Filmografisine şöyle bir bakarsanız, yaklaşık 30 yıldır sesini duyuramayanların sözcüsü olmayı başardığını görürsünüz. Ve elbette asıl dönüm noktası, iPhone 5S ile çektiği Tangerine.
Bu yazıda ise, 2021 yapımı Red Rocket ve 2024 çıkışlı Anora üzerinden Baker’ın sinemasına daha yakından bakacağız. Seks işçiliği, sistem dışı yaşamlar ve hepimizin bir şekilde görmek istediği rüyalar aleminden Amerikan Rüyası’nın kırık aynaları… Tüm bu temaları onun dürüst, sade ama çarpıcı anlatımıyla nasıl işlediğini birlikte keşfederken hayatlarımıza bir kere bile değmemiş hayatlarla ne kadar benzer dertlere sahip olduğumuzu göreceğiz. Dikkat buralar biraz spoiler içerir.
Anora: Tersine Bir Külkedisi Masalı
Genç bir seks işçisi olan Anora, Brooklyn’de bir striptiz kulüpte çalışırken, Rus oligarkın oğlu Ivan’la tanışır. Ivan, Rusça bilen bir striptizci ararken yolu Anora’yla kesişir ve olaylar hızla romantik bir Vegas kaçamağına, oradan da ani bir evliliğe dönüşür. Ancak bu evlilik, Anora’nın Külkedisi masalı gibi başlayan hikâyesinin aslında gerçek bir masal olmadığını da gösterir.
Ivan, 21 yaşında şımarık, duygusal olarak gelişmemiş ve ailesine öfkesini Ani’yle evlenerek dışa vuran koca bir çocuk gibidir. Evlilik onun için sadece eğlenceli bir başkaldırı; ama Ani için, hiç tanımadığı bir dünyanın içinde ilk kez hissettiği güven, rahatlık ve hayata tutunma ihtimaliyle karışık bir umut hâlidir.
Ivan’ın güçlü ailesi bu evliliği öğrendiğinde işleri rayından çıkarmak için New York’a gelir. Ani, bu hayali bırakmak istemez. Hem Ivan’l arasındaki bağa güvenmek istemesi hem de ilk kez yakaladığı kurtuluş ihtimaliyle bu evliliği devam ettirmek ister. Camdan ayakkabının ona uygun olmadığını bile bile, alıştığı yüksek topuklulara geri dönmemek için direnir.
Bundan sonrası ise gerçek bir masal değil, sınıf farklarının, toplumsal hesaplaşmaların ve kozasından çıkamayan bir kelebeğin hayal kırıklığının iç içe geçtiği bir çarpışmadır.
Bazı Metaforlar ve Favoriler
Anora’nın film boyunca kelebek imgesiyle ilişkilendirilmesi, onun dönüşme isteğine güçlü bir gönderme. Ama Amerikan Rüyası’nın mavi ve kırmızı renkleriyle boğulan bu parlaklık, hem bizim hem de onun o karanlığı görmesini zorlaştırır. Parıltının gölgesinee saklanan bu eşitsizlik, film boyunca hep bir adım geriden karakterimizi takip eder. Birçok romantik-komedi unsurunun yanı sıra, Ani’yi hayalinde aşk beklememektedir ve bir seks işçisinin dışlanmışlığını, değersizliğini değiştiremez. Sınıf atlama, köşeyi dönme ve kurtarılma arzuları kursağında kalır.
En sevdiğim metaforlardan biri, Ivan ve annesinin rahatça çıktığı merdivenleri Anora’nın bir türlü çıkamaması. O merdivenler, Anora’nın çıkamayacağı sosyal bir yapının sembolü gibi karşımızda duruyor.
Yine çok sevdiğim bir anlatı tercihi, serseri gibi görünen Igor karakterinin katmanlı şekilde işlenmiş olması. İlk bakışta sadece koruma gibi duran, bizim tabirimizle “semt çocuğu” diye geçiştirilebilecek biri gibi gözükmesine rağmen film ilerledikçe yönetmen, izleyiciye bu hikâyeyi Igor’un gözünden de görme fırsatı sunuyor. Empati alanını yalnızca başkarakterle sınırlamıyor. Belki de asıl kahraman, her şeyin ortasında ayakta kalmaya ve Ani’ye gerçekten yardım etmeye çalışan Igor’un ta kendisi.
Filmin bir diğer güçlü yanı da Anora’nın geçmişine dair fazla bilgi vermemesi. Ne kriminal geçmişi dramatize ediliyor, ne de onu seks işçiliğine iten koşullar ajite ediliyor. Yönetmen, onu olduğu gibi anlatmayı tercih ediyor. Bu sade ama çok güçlü tercih, izleyiciye bir şeyin tam ortasına yerleşip orada var olabilme yetisini kazandırıyor.
İzledikten Sonra Ne mi Hissettim?
Anora’yı izlerken onu bir “zengin erkek avcısı” olarak yargılamıyorsunuz. Aksine, yüz üstü bırakılmış bir kadının üzüntüsünü ve hayal kırıklığını paylaştığınızı fark ediyorsunuz. Ve sonra, bir yerden kurtarılmayı beklediğiniz, “ben buraya gerçekten ait miyim?” diye sorduğunuz ilişkilerinizle olduğu gibi yüzleşmek zorunda kalıyorsunuz.
Yıllarca aşkın sizi tamamlaması gerektiği, bir partnerin eksik parçanızı kapatacağı ve bir erkeğin kanatları altında “tam” ve “güvende” hissedeceğiniz fikri usul usul zerk edilmiş içinize. O eksik olanı bulma hâli, bazen onurlu görünen soyut arayışlara; bazen de onursuzlaştırılan somut ihtiyaçlara dönüşmüş. Kadın olarak neden hep bir başkasına tutunarak var olmak zorunda kaldığınızı düşünüyorsunuz.
Ve sonra fark ediyorsunuz:
Asıl mesele, neden tek başınıza yeterli, tamam, bütün hissedemediğiniz.
İlişki kurmanın, değerli olmanın, ait olmanın bu kadar dışa bağlı olduğu bir dünyada…
Günümüzün çarpık ilişki dinamikleri, bu filmle birlikte daha da keskinleşiyor zihninizde.
Red Rocket: Karanlık Bir Evrende Peter Pan Olmak
Yirmi yıl boyunca yetişkin film sektöründe yer aldıktan sonra beş parasız bir halde doğup büyüdüğü Teksas kasabasına geri dönen Mikey, ilk başlarda burada geride bıraktığı hayatı ve ilişkileri düzeltmek için döndüğünü görsek de, aslında dış görünüşünü ve ağzının iyi laf yapmasını kullanarak insanları kendi amaçları için manipüle eden narsist bir dolandırıcı olduğunu anlarız.
Neredeyse 50’sine gelmiş, 20 yılını yarını yokmuş gibi yaşamış eski bir porno yıldızının neden doğduğu yer olan Texas’a geri döndüğünü tam olarak anlamasak da, söylediği onca yalan arasında Los Angeles’tan kendi isteğiyle ayrılmadığını sezeriz.
Mikey de tıpkı Anora gibi geçmişini silip yeniden başlamak isteyen, köşeyi dönmeyi bekleyen Amerikan Rüyası’ndan nasibini almakla kalmamış; o rüyanın içinde kendine bir dünya yaratıp çevresindeki bu yalanlarla dolu dünyaya da inandırmaya çalışan bir karakterdir.
Mikey, eski eşi ve eski porno partneri Lexi ile, onun yaşlı annesinin zaaflarını kullanarak güç toplayana kadar birlikte kalmaya başlar. Tabii Lexi’ye binbir türlü yalvarma, kandırma ve manipülasyon sonucunda. Sonrasında da her erkek gibi, eve para getirdiğinde tavırlarının sorgulanmasını engellemeye kalkar. Donut dükkanında tanıştığı, daha reşit bile olmamış Strawberry karakterini de kendi kurtuluşu olarak görür. Zaman içinde onun duygularını da manipüle ederek, kendi inandığı dünyaya, Los Angeles’a, kısa yoldan para kazanmaya ve şöhret olmaya ikna eder.
Yine karşımıza, Amerikan Rüyası’nın ve kapitalizmin yarattığı bu sistemin içinde sınıfsal olarak yırtma peşinde olan insanların yozlaşmış düşünce yapıları ve bu uğurda hiçbir sınırının olmadığı gerçeğiyle karşılaşırız.
Mikey’nin kendi kurduğu gerçek dışı hayal dünyasına insanları çekmesi, karanlık, kirli bir Peter Pan masalı gibi değil mi? Mikey’nin Neverland’i de; porno endüstrisiyle, uyuşturucuyla ve yalanla örülü Los Angeles sokakları…
Peter Pan çocukları maceraya çağırırken, büyümeyi ve yetişkin olmayı reddeden Mikey, kendi doğrusu için her şeyi yakıp yıkan biridir. O’nun insanlara vaat ettiği maceraysa, onun yozlaşmış dünyasının içinde debelenmekten başka bir şey değildir.
Her ne kadar Peter Pan’in ve Amerika’nın vatandaşlarına sunduğu özgürlükçü ve oyunbozanların başarılarla dolu bir hayat amacı çizse de, Mikey bu kavramları istismar ve manipülasyon aracı olarak kullanan bir narsist olarak karşımıza çıkıyor. O, büyümeyi reddeden bir adam değil; büyüyemediğini kamufle eden biri. Mikey’in Wendy’si de Strawberry’i. Ona ne kadar yeni bir dünya vaat ediyormuş gibi gözükse de, masalı iyice karanlığa sürükleyen şey, bu vaatleri kendi kurtuluşu için veriyor oluşudur.
Aslında Mikey’nin burnu bile kanamadan çıktığı kaza sahnesi, filmin en güçlü metaforlarından biri. Zincirleme bir kazaya sebep olup tüm suçu komşusunun üstlenmesi için onu manipüle edip korkutması da, onun yüzünden onlarca hayatın riske girmesi de, filmin bir özeti niteliğinde.
Filmde en sevdiğim metaforlardan biri de Mikey’in başına düşen çerçeveler. Başına olmadık yerde düşen o çerçeveler, sanki hayat ona gerçekle yüzleş diyor. Ama o hep aynı şeyi yapıyor: görmezden geliyor.
Ayrıca filmde sürekli dönen Trump seçim konuşmaları, özel mülkiyeti korumak için silahlanmanın serbest oluşu gibi göndermeler de Amerika’nın yozlaşmış sistemine doğrudan bir eleştiri niteliğinde. Sık sık gördüğümüz fabrika dumanları, Mikey’nin hikâyesini çevreleyen sıkışmış düzen hissiyatını film boyunca hissettiriyor. İzlerken kafamızın arkasında sürekli şu düşünce var:
“Burada kötü işler dönüyor.”
Bir de fark ettiniz mi, Mikey film boyunca hep koşuyor? Sürekli koşan ama hiçbir yere varamayan, plansız ve dürtüsel hareketlerle dolu bir bedene sahip. Bu da, yozlaşmış sistemin ona bir gelecek sunmadığını ama sürekli hareket empoze ettiğini gösteriyor.
Koşuyorsun ama bir yere gittiğin yok.
İzledikten Sonra Ne mi Hissettim?
Bir an — ama sadece bir an — Lexi’ye gıcık olup, köşeyi dönmek üzere her şeyi göze alan bu narsist adama üzüldüğümü fark ettim. Çünkü insanın hayatta kalma içgüdüsüyle yükselme arzusu birleşince, Mikey’nin daha “soft” bir versiyonunu içimizde taşıyabiliyoruz sanki.
Tabii ki gerçek dediğimiz şey, herkesin yaşadığı toplum, din, ahlak, ekonomi ve kültürel çevreye göre değişiyor. Ama en çok darbeyi yine de, hayatta kalmak uğruna yaptıklarımızdan alıyoruz.
Ve neredeyse her kültürde ortak olan o inanç hep karşımızda:
“Çektiğin her çile, seni sonunda bir ödüle ulaştıracak.”
“Tünelin ucunda ışık var,” diyorlar.
Ezilmenin bile kutsandığı bir dünyada yaşıyoruz.
Çocukluğumuzda dinlediğimiz masallardan, yetişkinlikte içinde kalmak istemediğimiz mobbing’lere kadar, hep bir “yükselme umudu” taşıdık. Ve çoğu zaman da “bir bakmışız, çileler çekerken ayağını kaydırmışız insanların” gibi bir durumda bulduk kendimizi. İçimizdeki erdemi, “daha iyisini hak etmeler” düzenine kurban ettik.
Yıllarca bu düşünceyle yaşadık. “Alt üst olmuş hayat” diye adlandırdığımız her şeyin, bizi daha yüksek bir versiyonumuza ulaştıracağına inandık. İstemediklerimize katlandık; ihtiyaçlarımızla arzularımız karıştı. Sosyal medya, reklamlar, başarı hikâyeleri arasında neyi gerçekten istediğimizi bile unuttuk.
Ve sonra, o beklediğimiz ödül gelmediğinde yaşadığımız hayal kırıklığına “nasip değilmiş” deyip geçmeye çalıştık. Hayat hep yukarıya, hep ileriye gitmesi gereken bir çizgiymiş gibi sunuluyor. Ama gerçek bu değil. Yorgunluk Toplumu’nda da söylendiği gibi, insan artık dışarıdan değil, kendi içinden sömürülüyor.
Kendinin “en iyi versiyonu” olma zorunluluğu, sürekli bir kendini “inşa etme” telaşı, köşeyi dönme baskısı… Kapitalizmin en derin sızması artık bizim en kişisel yerimizde, iç sesimizde. Dünyalar ve yanlışlar farklı olsa da hırslarımız uğruna yapabileceklerimiz, gözü karalığımız, yalanla kendimizi inandırma halimiz…
İnsan olmanın o çiğ, pişmemiş hamurundan geliyor.
İki farklı seks işçi, Anora ve Mikey’nin aynı sistemde, farklı yerlerde aynı şeyi aradığını görüyoruz: kurtulmak ya da kurtarılmak.
Birine üzülüyor, diğerinin narsistliğine sinirleniyoruz.
Ama belki de asıl mesele şu:
Bu iki uçlu aynada bir yerde kendimizi görmek cesareti ya da rahatsızlığı yaşıyoruz.
Ve işte, aynı konuları iki farklı noktadan aynı güçle işleyip bize gösterdiği için…
Biz Sean Baker’ı tam da bu yüzden seviyoruz.
Hayat çelişkili, dengesiz — ama tam da bu yüzden gerçek. Kalp kırıcı olsa da bana “bir de buradan bak” diyen her şeye gizli bir merakla yaklaşıyorum. Kendi gerçekliğim dışındaki gerçekleri her zaman anlayamasam da, onların varlığını kabul etmek beni insan hissettiriyor.
Bu yüzden açık uçlu filmleri, sonu belirsiz hikâyeleri seviyorum. O karakterler, sonsuz olasılıklarıyla zihnimin bir köşesinde yaşamaya devam ediyor. Benim bildiklerime benzemeyen, hiçbir zaman tam olarak kapanmayacak hikâyeler gibi.
Sean Baker da tam bu hissi yaşatıyor. Kozasından çıkarken kelebeğe dönüşemeyen ama bir şekilde yaşamaya devam eden hayatları anlatıyor. Filmleri rengârenk bir dünyanın içinde gizlenen o derin karanlığı gösteriyor. Ve o karanlık, öyle gözümüze sokulmadan, usul usul içimize sızıyor. Amerikan Rüyası’nın kırmızısıyla mavisiyle bolca boyansa da, her karede o karanlığın varlığını hissediyorsun.
Karakterleri soğan gibi katman katman açılıyor. Ama bazen o soğanlar çürük çıkıyor. Katmanlar açıldıkça, pisliğe batıyor karakter. Yine de onlara yaklaştıkça yargılamaktan çok anlamaya başlıyorsun. Ne olursa olsun onları bir yere koyamıyor ama unutamıyorsun da.
Onun filmleri bende hep bir lunapark hüznü yaratıyor. Işıklar, sesler, rengârenk bir kaos… Bu kaos sınıf tanımıyor. Herkes nasibini alıyor. Oyunlar, çığlıklar, ani dönüşler… Herkesin bir şekilde yer bulduğu ama kimsenin tam olarak mutluluğu yakalayamadığı, hep kovaladığı bir yer gibi. Korku ve heyecan birbirine karışıyor. Bir an mutluluktan uçuyorsun, sonra dizlerinin üzerine çöküyorsun. Başın dönüyor, miden bulanıyor. Ama ileride yeni bir oyuncak var diye yürümeye devam ediyorsun.
Ve sonra… bir anda ışıklar sönüyor.
Sesler susuyor.
Her şey donuyor.
Ve işte asıl duygu orada başlıyor:
O kapanan lunaparkın sessizliği.
Donmuş oyuncaklar, karanlıkta ne olacağını bilmediğin o birkaç dakika.
Bir sessizlik.
Bir belirsizlik.
Yarım bir hüzün.
Işıklar kapanınca her şey yeni başlıyor. Karanlıkta yaşayanların hayatta kalma mücadelesiyle yaptıkları her şey, onların kendi gerçeğine dönüşüyor.
