Kimi zaman uyanmak yetmez. Bazen uyanırsınız, ama sizi uyandıran şeyin hâlâ içeride olduğunu fark edersiniz. Kafka ve David Lynch, işte tam da bu ikircikli eşiği didikler: gerçeklik çökerken ortaya çıkan o derin, rüya-olmayan hissi. Ne tam bir kâbus ne tam bir halüsinasyon. Bir “araf” gibi. Sanki siz rüya görmezsiniz de, rüya sizi görür.
Kafkaesk Düzenek: Kimin Gözleri Üzerimizde?
Kafka’nın Dava’sı, Josef K.’nın suçu belli olmayan bir suçun zanlısı olarak, her gün biraz daha çözülmesinin hikâyesidir. Ne tam bir yargı süreci vardır ortada, ne bir mahkeme, ne de kesin bir suçlama. Ama baskı gerçektir. Anlamı olmayan ama işleyen bir sistemin içinde özne yavaşça buharlaşır.
Josef K., Lynch karakterlerinin erken modelidir. Tıpkı Eraserhead’deki Henry ya da Mulholland Drive’daki Diane gibi. Bireyin kendi hayatını yönetememesi değil burada mesele; hayatın kimin tarafından yönetildiğini bile çözememesidir.
Lynch’in Kamera Arkası
David Lynch’in sinemasında, rüyalar anlatıya değil, anlatı rüyalara açılır. Mulholland Drive, Inland Empire, Lost Highway… Her biri “rüyadaydın” repliğiyle değil, “rüya hâlâ bitmedi” duygusuyla sona erer.
Freud’un rüya çalışması dediği şeye burada bir tür görsel montaj eşlik eder: süreksizlik, yüzlerin parçalanması, zamanın bükülmesi, mekânın belirsizliği. Rüyadaki imgeler birbiriyle konuşmaz; sürer, akar, dağılır.
Kafka’da anlamı çözmek isteyen özne sonunda bir nesneye dönüşürken; Lynch’te özne zaten çoktan fragmanlaşmıştır. Yüz bir maskedir. Gözün baktığı yerle bakılan yerin sürekli değiştiği bu anlatılar, görmenin bir kontrol biçimi değil, kaybolma biçimi olduğunu söyler.
Rüyalar Gerçekliği Açmaz
Ne Kafka ne Lynch bize bir çözüm sunar. Ne bir uyanış, ne bir adalet, ne de tam anlamıyla bir açıklama… Çünkü asıl mesele açıklamak değil; açıklanamayanın bizde bıraktığını duymaktır.
Joseph K.’nın ölüm anında kendini “köpek gibi” hissetmesinde; ya da Diane’ın sonunda yatağında çığlık atmadan önceki kısa sessizlikte yankılanır. O sessizlikler, gerçekliğin artık geri dönmeyeceğini fısıldar.
Rüyanın Kamerası Kimde?
Kafka’nın bürokrasisi ile Lynch’in sineması arasında görünmeyen bir tünel vardır. Bir ucunda anlamlandırma arzusu, diğer ucunda anlamsızlığın katı ve kalıcı yapısı… İkisinde de gerçeklik, artık içinden geçemediğimiz ama dışına da çıkamadığımız bir alana dönüşür.
Kimi zaman gerçekten uyanamayız. Bazen gerçek dediğimiz şey, bir başkasının kurduğu montajın parçasıdır. Ve sormak gerekir: “Bu gerçekten benim rüyam mı? Yoksa ben sadece içinde oynatılan bir figür müyüm?”
Kaynaklar
Freud, S. (1900). The Interpretation of Dreams. Macmillan.
Kafka, F. (1925). The Trial. (T. & W. Muir, Trans.). Schocken Books.
Žižek, S. (2001). The Art of the Ridiculous Sublime: On David Lynch’s Lost Highway. University of Washington Press.
Lynch, D. (Yönetmen). (2001). Mulholland Drive [Film]. Universal Pictures.
Cavell, S. (1979). The World Viewed: Reflections on the Ontology of Film. Harvard University Press.