Özgürleşen Seyirci ve Noviembre

Jacques Rancière, Özgürleşen Seyirci kitabında sanatın doğasına, estetiğin anlamına, estetik deneyimlere ve seyirciye dair anlamlara yeni bir bakış açısı getirir. Sanatın ne olduğu, nasıl olması gerektiği, estetiğin bu bağlamda nasıl şekillenmesi gerektiği ve bunun toplumsal ilişkilerle nasıl bir oluşum hâline geldiğine dair kurduğu perspektiflerle bu alana ışık tutar.

Sanatın sadece estetik hazzı doyuran bir alan olmadığını, toplumsal meselelerle ve politik olaylarla doğrudan ilişkilendiğini belirtir. Rancière, sanatın ve toplumun birbirinden ayrı düşünülemeyeceğini savunur. Bu bağlamda sanat ve estetiğin politik işlevini yeniden tanımlar.

Buna göre sanat yalnızca bir temsil biçimi değil, aynı zamanda bir duyumsama ve algılama biçimidir. Sanat, toplumsal gerçekliği doğrudan anlatmakla değil, o gerçeklikle nasıl hemhâl olduğumuzla ilişkilidir. Bu ilişkiler, sanatı bir dönüşüm pratiği içinde politik bir hâle getirir. Rancière, sanatın politik gücünün, yeni bir görme, duyma ve düşünme biçimi yaratmasındaki büyüleyiciliğin hazzında yattığını söyler.

Sanatın ya da sanat eserinin büyüsünün politik olduğunu savunur; çünkü onun sanat anlayışında, anlam öznenin eserle kurduğu ilişki biçiminden doğar. Sanat, içinde yaşadığı toplumdan etkilenir ve onunla birlikte şekillenir. Bu noktada sanat ve seyirci birbirinden ayrı konumlanmaz. Rancière, sanat ve seyirci meselesine dikkat çeken bir bakış sunar.

Ranciere tiyatroyu, geleneksel düşünceden uzaklaştırıp hareket halindeki bedenlerin icrasıyla işleyen bir alana dönüştürmek ister. Ranciere bu düşüncesiyle sanatın özgürleştirici potansiyeline ve gücüne dikkat çekmektedir. Özgürleşen Seyirci’de tiyatronun konu aldığı neredeyse tüm eleştirileri seyirci paradoksu adını verdiği bir ifadeye indirgemiştir. Paradoks gayet basittir: seyircisiz tiyatro olmaz. Burada “tiyatro gösterisi” ifadesini açıklamak da gerekebilir. Ranciere bu ifadeyi, bir seyirci topluluğu önüne eylem halindeki bir takım bedenler çıkaran her türden gösteriyi kapsayacak biçimde kullanır. Sonuçta tek bir gizli seyirci de olsa seyirci vardır. Kimse olmasa dahi oyuncunun kendisi bir seyircidir. Ancak seyirci olmanın kötü bir şey olduğunu söyleyen taraf paradoksu oluşturandır.

Rancière’e göre geleneksel anlayışta hoca-yönetmen dramaturg, öğrenci-cahil ise seyirci olarak görülür; ancak bu hiyerarşinin kendisi özgürleşmeyi engeller. Hoca ile cahil arasındaki uçurumda, hoca mesafeyi git gide daraltmak amacındayken; aynı zamanda hep bir adım önde olmak zorundadır. Öğrenciyle kendisi arasında yeni bir cehalet koymak zorundadır. İlerleyen eğitimde, öğrenciye ilk öğretilen bu radikal ayrım pratiğinin karşısına, entelektüel özgürleşme pratiğini koyar. Bu hikayeyi seyirci meselesine bağlar ve sanatçı-seyirci arasındaki mesafe gibi sanatçının fikri ve seyircinin hissiyatı arasındaki mesafeden bahseder. Ve mesafeyi yaratanın bizzat mesafeyi ortadan kaldırma arzusu olup olmadığını sorar. Bu mesafenin tiyatro reformcuları tarafından bir uçurum olarak algılanmasını eleştirir.

Etken ve edilgenlik arasında radikal bir karşıtlık kurmaz. Aslında mesafeyi reddettiğimizde, yeni bir şey öğrenmemize imkân veren noktalar vardır. Çünkü seyirci burada etkinliğe geçmek zorunda değildir; dolayısıyla öğrenme ve öğretme söz konusudur.

Rancière, kitabında entelektüel özgürleşme düşüncesi ile bugünkü seyirci arasında apaçık hiçbir bağlantının bulunmayışını bir şans sayarak, siyasi ön kabullerden radikal biçimde kopmak için bir fırsat olarak görür ve hep tartışılagelen “seyirci paradoksu”nu ele alır.

Bir sanat yapıtı söz konusu olduğunda seyirci, bir görünüşün karşısına geçer ve o görünüşün içinde gizlediği gerçekliği bilmeksizin kendince yorumda bulunur. Bu anlamda seyirci tamamen edilgendir. Ancak Rancière’in seyir-eyleyen kavramı, seyircinin pasif bir izleyici olarak değil, etken bir katılımcı olarak yer aldığı düşüncesine dayanır.

Seyretmek hâli, bilmek ve eylemek yeteneğinden kopmak demektir. Rancière, seyirciyi edilgen bir oluşumdan ziyade etken bir özne hâline getirip, onun kendi içinde anlam üretme alanına ışık tutacağından bahseder. Bu özne, hem kendisiyle hem de bütünsel bir algılayış biçimiyle yeni bir paylaşım biçimi içinde hemhâl olacaktır.

Seyirci, özne olarak eyleme geçtiğinde bir sorgulama hâline girer ve bu sorgulamanın bir yüzleşmeyi de beraberinde getirdiğini Rancière’nin cümlelerinin alt metinlerinde okumak mümkündür. Bununla birlikte seyirci, kalıplarından uzaklaşarak özgürleşme yönünde adımlar atmış olur. Yazının devamı Noviembre filmi ile ilgili spoiler içermektedir.

Özgürleşen Seyirci Bağlamında Noviembre’ ye Bir Bakış

Achero Mañas’ın yönettiği Noviembre filminde Alfredo, küçük bir kasabada annesi, babası ve kardeşiyle yaşamaktadır. Bisikleti, sırt çantası ve kuklasıyla hayallerini gerçekleştirebilmek için Madrid’e, konservatuvar seçmelerine katılmak üzere yola koyulur. Çantasından sarkan kukla hemen dikkat çeker; o kukla Alfredo için çok değerlidir, çünkü hukuk okurken aldığı kukla yapımı dersinde kardeşi Alejandro için yapmıştır.

Alfredo için kardeşi ve kuklası çok kıymetlidir; hatta bu ikisi olmasa tiyatroculuğa hiç başlamayacağını söylemiştir. Alfredo ile kardeşi arasındaki bağ öylesine güçlüdür ki Alejandro, ona ilham kaynağı olmuştur. Tiyatro seçmelerini kazandığında Alfredo’nun sevinci tarifsizdir; çünkü hayallerine, sanatına bir adım daha yaklaşmıştır.

Sanata olan tutkusu öylesine derindir ki tiyatroyu sadece sevdiği için yaptığını, tek amacının bağımsız bir tiyatro kurarak sokaklarda insanları bu işin içine dâhil etmek ve bedava sokak gösterileri düzenlemek olduğunu anlatır. Konservatuvara gelmesinin tek nedeni de budur. Alfredo’nun sanat anlayışına göre, gösterilerini parayla yapmak, sanat anlayışını satmak demektir.

Bir gün dersteyken hocası ona neden konservatuvara geldiğini, amacının ne olduğunu ve niçin tiyatro yapmak istediğini sorar. Alfredo buna karşılık, yalnızca tiyatroyu sevdiğini ve kendini tanımak istediği için yaptığını söyler. Amacının, hem kendisi hem de insanlar için bir şeyler yapmak olduğunu; tiyatronun insancıl bir iletişim biçimi olduğunu dile getirir. “Birbirimizi anlamamızı sağlayacak eşsiz bir yol,” der ve ekler: “İşte bunun için tiyatro diyorum.”

Alfredo bu dünyayı değiştirmek istiyordur. Hocasıyla yaşadığı bu tartışma, onu konservatuvardan ve o geleneksel eğitim sisteminden uzaklaştırmıştır.

Alfredo, sanat meselesine hocalarının baktığı yerden bakmıyordu. Daha yenilikçi ve özgür bir alan yaratmak onun en büyük hedefiydi. Hocalarının koyduğu sınırların içine dâhil olmak istemiyor, bu hiyerarşi ve bürokrasi onu derinden rahatsız ediyordu.

Bu durum, Rancière’nin bahsettiği “öğreten–öğrenen” hiyerarşisini hatırlatıyordu; yani bireyi eylemekten alıkoyan, yalnızca dinleyen ve öğrenen konumuna mahkûm eden o sistem. Alfredo bunu reddediyordu. Bu sadece tiyatroya dair değil, bir insan olarak onun özgürlüğünü sınırlayan bir durumdu.

Tiyatro sahnesinde, her şeyin kurallı ve düzenli olduğu, hocasının da arzuladığı o “memur zihniyetindeki” sanatı istemiyordu. Seyircileri de işin içine katarak onlarla doğrudan etkileşim kurmak istiyordu. Kapalı bir salonda, seyircilerin yerlerinde oturduğu, etkisiz ve edilgen kaldığı bir sanat ona göre değildi. Bu yüzden sanatını sokaklarda icra etmek istiyordu.

Sokakta tiyatro yapmak mümkün müydü? Alfredo ve Lucia, bu fikri tartışırken Lucia, insanların sokakta nasıl tepki vereceğini bilemeyeceklerini, sahnede ise seyircilerin onların rol yaptığını bilerek geldiğini söyler. Alfredo ise tam da bu noktayı en büyüleyici taraf olarak görür. Sokakta her şeyin olabilmesi, insanların tepkilerinin öngörülemezliği ona göre tiyatronun özünü oluşturuyordu.

Bu düşüncesinde çok kararlıydı; çünkü bu, onun en büyük hayaliydi. Diğer insanlara ulaşmanın ve dünyayı değiştirmenin tek yolunun, gösterilerini sokaklara taşımak ve dilediğince sergilemek olduğuna inanıyordu.

Alfredo konservatuarı bırakıp sokakta Lucia ile gösteri yapmaya başladı ve bu ilk gösterileri onlara her şeyi yapabileceklerine dair bir güç verdi. Yaptıkları şey ve onu nasıl gerçekleştirdikleri kendilerini özel hissettirmişti. Çünkü sadece hayallerini gerçekleştiriyorlardı ve bunu her şeyin bir karşılığı olduğu ve parayla ölçülen bir sistem içerisinde yapıyor olmaları onlar için hem aykırı hem çok cesaretlendiriciydi. Bu her şeye aykırı olma halinin zevk ve hazzını yaşıyorlardı. Tamamen doğaçlama performanslar sergiliyorlardı. Sokakta olan kışkırtıcı durumlar onlar için kontrolün anahtarıydı. Her olan şey o anda şekilleniyor ve kendiliğinden oluşuyordu. Bu kendiliğindenlik halinin büyüsüne kapılmışlardı. Kendiliğinden olan her şeyin hazzı…

Alfredo ve arkadaşları toplandıktan sonra bir toplu taşımada ilk performanslarını sergilerlerken bu sözlerle performanlarını icra ettiler;  Para istemiyoruz! Paradan tiksiniyoruz! Bugün daha insani bir amaç için buradayız! Paradan çok daha asil, çok daha anlamlı ve çok daha bilge bir amaç için! Hepinize bir hediye getirdik! Hepinizin sefaletine nokta koyacağız! Istırabınız son bulacak! 

Bu sözlerin ardından, her sabah aynı rutinleri yaşayan insanların hayatlarının sıkıcılığından ve içlerini neşeyle dolduracak bir hediyeye ihtiyaç duyduklarından bahsederler. “Bu hediye,” derler, “yaşamın ta kendisidir; gençliğin, mutluluğun, özgürlüğün hissedildiği bir şeydir.”

Gösteri sırasında seyircileri yerlerinden kaldırıp dans ettirir, onları da performansın içine dâhil ederler. Seyircileri, kendi özgürlük alanlarına çekmek isterler. Alfredo, insanları boğucu hayatlarından çıkarıp yeniden yaşamaya, nefes almaya davet eder.

Bu gösterilerden aldıkları ilhamla Alfredo ve ekip arkadaşları, tiyatrolarını kurmaya karar verir. Bağımsız bir topluluk olarak kendilerine “Noviembre” adını verirler ve bir manifesto yayınlarlar. Manifesto birkaç temel prensipten oluşur: bağımsız bir tiyatro olarak, gösteriler ücretsizdir. Kamusal ve özel olan hiçbir yardım kabul edilmeyecektir. Seyirci sayısının kısıtlı olduğu alanlarda gösteri yapmayacaklardır. Bütün yerleşik temsil usulleri yasaktır. Seyirci neredeyse oraya gitmek zorundalardır. Televizyon ve film sektöründe çalışanların topluluğa katılması yasaktır. Ve son kural hiç kimse ne olursa olsun manifestoya ihanet etmeyecektir.

Manifestoyla birlikte dünyayı değiştirmek üzerine çıkılan bu yol, çok sıra dışı ve onlar için inanılmaz aykırıdır. Çünkü tamamen sınırsız bir dünya içerisindelerdir. Sokakta gösterilerini, performanslarını sergilemeye başlamışlardır.Özgürce sanatlarını icra ediyor, sürekli farklı olaylar üzerine performanslar yapıyor, doğaçlama oynuyorlardı. Sokaklar onlara serbestlik alanı oluşturmuştu.

Bütün performanslar o anda, içlerinden geldiği gibi oluşuyordu. Farklı sokaklarda, farklı performanslarda, her anda farklı versiyonlarıyla tanışıyorlardı. Kendilerine ve kendiliklerine dair sınırsız bir yolculuğa çıkmışlardı. Sokaktaki insanlardan bazıları Alfredo ve arkadaşlarını polislere şikayet etmişti. Çünkü insanlar onların ne yaptıklarını anlayamıyorlardı. Bir grup ‘‘kendini bilmez gencin’’ ne yaptığına dair anlamlandıramadıları bu durum, onların aykırılıkları, insanları korkutmuştu ve polisler hemen duruma el atmıştı.

Alfredo ve arkadaşları sorguya çekilip, dekor ve aksesuarlarına el konmuştu. Ama onlar hep devam ettiler. Son damlaya kadar. Bardağı taşıran son damla, bir sergide “Nedimeler” tablosunu incelerken Alfredo’nun aklına gelen bir fikirle ortaya çıktı. O gün, tesadüfen deneyimlediği bir performans sayesinde belgesel tiyatro fikri doğmuştu.

Bu belgesel tiyatro fikriyle sokaklarda yeni bir oluşum gerçekleştirmişlerdi. Kendileri yazıp kendileri performe ediyorlardı. Kameralar, silahlar, ambulans görevlileri.  Bu oyunlar, Alfredo ve arkadaşlarını sınırlandıran ve polise götüren son oyundu. İşte o gün çığrından çıkmıştı ve cezalandırılabilirlerdi. O günden sonra Alfredo ve arkadaşlarınn hayatında her şey değişmeye başlamıştı.

Alfredo filmin sonunda bir oyun planlar ve o kocaman sahnede bir düzenek kurarak sahneye çıkar. Alfredo’nun kahkahaları duyulmaya başlar. Alfredo sahnede en yüksekte konuşmaya başlar.

“Geçen gün bu sahneyi ele geçirip sesimizi duyurmaya karar verdik. Çünkü bıktırdılar bizi… Yorulduk, tükendik, ümidimizi yitirdik… Çünkü günümüzde tiyatro kokuşmuş bir halde… Leş kokan genel kurul odaları, devlet memurları, ticaret, reklamcılık, tek düzelik, rahatına düşkünlük, boş zaman, can sıkıntısı, bürokrasi, yalan dolan… Bir tek sanat yok! Zavallı sanatım… Sanat artık yok!” sözleriyle sahnede sallanan trapezin üzerine çıkar.

“Biz buna alet olmayacağız… Çünkü bizler özgürüz!” Diye sesi yankılanırken Alfredo; “Bizler sanatın kalpleri değiştirebileceğine inanıyoruz ve onlara güç verebileceğine inanıyoruz… Sanat topluma şuur getirir…” Alfredo hala salıncağın üzerinde bizleri daha iyi bireyler yapar diye konuşurken, tiyatro salonunda polisler Alfredo’nun arkadaşlarını dışarı çıkarmaya çalışır.

Ortam çok gergindir tam o sırada Alfredo bir silah çıkarır ve ateş eder. Silahın ucundan bir çiçek fırlamıştır. Aşağıda bir polis memuru Alfredo’nun silahını gerçek sanarak Alfredo’ya ateş eder ve Alfredo ölür… Alfredo koskacaman bir sahnede trapezin üzerinde asılı kalır…

Filmin bitişinde Lucia’nın bir sözü bütün filmi özetliyor belki de…

‘‘Dünyayı değiştirmek istemiştik ama perişanca yenildik.’’

Ranciere’nın Özgürleşen Seyirci’de sunduğu bakış açısı Noviembre filmine, Noviemre’nin sanatsal pratiklerine ışık tutuyor. Sanat ve izleyici ilişkisi bakımından ‘‘seyirci pasiftir’’ gibi geleneksel düşünceleri sorgulayarak, güçlü bir yaklaşımla izleyici etken ve anlam üreten bir özne olarak yeniden tanımlamaya çalışıyor. Dolayısıyla ‘‘seyretmek’’ ve ‘‘eylemde bulunmak’’ ayrımın kırılması ve izleyicinin potansiyeline ve dönüştürücülüğüne sıra dışı bir örnek sunuyor. 

Alfredo ve arkadaşları, her performansları için sokakta farklı alanlarda toplu taşıma araçlarında, her gün farklı caddelerde performanslarını icra ediyorlardı. Bu açıdan yaptıkları eylemler, alışılmışın dışında, sınırları alt üst eden, bir oyun alanı oluşturmuşlardı. Ranciere’nin sunduğu izleyici ve eyleyen özne fikriyle birebir örtüşüyordu.

Filmde sanatın sadece ‘‘güzelin temsili’’ olmadığını, sanatın sınırlayıcı bir alana hizmet etmediğini, toplumsal bir görünürlüğün ve duyulabilirliğin bir eylem alanına dönüşmesini izliyoruz. Alfredo ve arkadaşlarının Noviembre manifestosunda parayı kabul etmedikleri ve bağımsız bir alan oluşturmak istemeleri muhteşem bir başkaldırı. Çünkü onlar sadece büyük tiyatro salonlarında, sınırlı ve sıkıcı performanslar sergilemek istemiyorlardı.

Filmde tiyatro yapımcısının teklifini mecburiyetten kabul ettiklerinde, sahnede oyunlarını oynarken bile içten içe rahatsızlık duydukları kendi manifestolarına ve dünyaya bakış açılarına uymadığı apaçık ortadaydı. Çünkü seyircinin sadece seyrettiği eylemler, onlara doğru gelmiyordu. Çünkü seyircilerin sadece oturan ve izleyen konumu, hareketsiz ve eylemsizdi. Alfredo ve arkadaşları için bu sınır alanı seyircilerin, insanların nefes almadığı ve yaşadıklarını hissetmediği bir hayattı…

İnsanların hayatlarını, dünyayı bu şekilde algılayış biçimleri için aslında Alfredo’nun baştaki amacı dünyayı değiştirmek istemesiydi. Çünkü dünyayı değiştirmek için, seyircilerin kendi algılayış biçimlerini de değiştirmek gerekliydi. Alfredo’nun tek hayali, özgür bir sanat özgür bir dünyada dilediğince yaşamaktı. Bu yüzden tek amacı dünyayı değiştirmekti. Bunu sanat yoluyla yapmak, onun için çok cezbedici ve büyüleyiciydi. Alfredo ve arkadaşlarının sanatın toplumu değiştirip dönüştürebileceğine inançlarını, sanata dair tutkuları onlara yaşadıklarını hissettiriyordu.

Kaynakça

Rancière, J. (2010). Özgürleşen seyirci (E. B. Şaman, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.

Gürüz, F. C. (2022). Politika ve performans: Jacques Rancière’de sanat, tiyatro ve kamusal olan (Yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.