Nikolay Gogol’un 1842’de yayımladığı, ne yazık ki tamamlanamadan yarım kalan başyapıtı Ölü Canlar’ı elinize aldığınızda, yalnızca Rus edebiyatının bir dönüm noktasını değil, aynı zamanda 19. yüzyıl Çarlık Rusyası’nın çürümüş ruhuna açılan bir kapıyı aralamış olursunuz. Gogol’un dehası, daha ilk anda, eserin başlığında kendini belli eder. “Ölü Canlar” ifadesi, ilk bakışta romanın kahramanı Pavel İvanoviç Çiçikov’un peşine düştüğü şeyleri çağrıştırır: çoktan toprağa karışmış ama nüfus kayıtlarında hâlâ “yaşayan” görünen serfler. Ancak Gogol’un anlatmak istediği bundan çok daha derindir.
Roman, yüzeyde bir dolandırıcılık hikâyesi gibi görünse de, Gogol bu olay örgüsünü bir araç olarak kullanır ve bizi insan ruhunun karanlık koridorlarına götürür. “Ölüm” burada yalnızca biyolojik bir son değil, manevi bir çöküşün metaforudur. Eser boyunca karşımıza çıkan toprak sahipleri, memurlar ve hatta Çiçikov’un kendisi; içsel yozlaşmanın, ahlaki tükenmişliğin ve ruhsal çürümüşlüğün sembolleridir.
Gogol, bu karakterlerin dünyasında dolaşırken bize tekinsiz bir ayna tutar: aslında yaşayanların, ölülerden farksız olduğunu, hatta bazen onlardan bile daha “ölü” bir varoluş sürdürdüklerini fısıldar. Ölü Canlar, bu nedenle yalnızca bir toplumsal taşlama değil, insanın kendi içindeki boşluğu gören, onu ironik bir biçimde teşhir eden bir varoluş metnidir.
Gogol’un düzyazı biçimindeki bu hacimli eser için ısrarla “destansı şiir” ifadesini kullanması, Ölü Canlar’ın derinliğini ve kapsamını daha da pekiştirir. Bu ısrar, hikâyenin sıradan bir üçkâğıtçılık öyküsünden ibaret olmadığını; aksine, Çiçikov’un Rus taşrasındaki yolculukları aracılığıyla bütün bir ülkenin panoramasını çizdiğini ve “Rus ruhu”nun hem trajik hem de grotesk boyutlarını açığa çıkardığını gösterir.
Nitekim Gogol’un eseri, yalnızca toplumsal eleştirinin sınırlarında kalmaz; aynı zamanda bir içsel arınma, bir “ruhun dolaşımı” anlatısı olarak da okunur. Yazarın, yapıtını Dante’nin İlahi Komedyasına göndermede bulunarak üç bölümlük bir yapı —Cehennem, Araf ve Cennet— şeklinde tasarladığı bilinir. Bu çerçevede, elimizdeki ilk cilt “Cehennem” katmanını temsil eder: insanın, toplumun ve ahlâkın çürümüşlüğüyle örülmüş karanlık bir evrende yapılan uzun, ironik ve yer yer acımasız bir keşif yolculuğu.
Gogol, bu cehennemi yalnızca dış dünyada değil, insanın iç dünyasında da arar. Toprak sahiplerinin oburluğunda, memurların kayıtsızlığında, Çiçikov’un hırsında; aslında kendi çağının ruhsal iflas etmiş insanını resmeder. Böylece Ölü Canlar, Rusya’nın toplumsal anatomisini çıkarmanın ötesine geçerek, insan varoluşunun en karanlık katmanlarına uzanan bir alegoriye dönüşür.
I. Pavel İvanoviç Çiçikov – Sıradan Bir Adamın Portresi
Ne kadar eserdeki bütün karakterlerin analizini yapmak istesem de, Romanın kalbinde yer alan, Gogol’un yarattığı en unutulmaz karakterlerden biri olan Pavel İvanoviç Çiçikov, üzerinden ilerlemenin daha doğru olacağını düşündüm. Zaten bir nevi Çiçikov’u anlamak, eserdeki bütün karakterleri anlamaya eş değer. Çiçikov, ne iyi bir adamdır, ne de kötü; ne bir kahramandır ne de bir canavar. Aslına bakarsanız Çiçikov, rahatsız edici derecede sıradan bir adamdır. Anlatıcı onu bize “ne çok şişman ne de çok zayıf; yaşlı denemez ama pek de genç sayılmaz“ gibi ifadelerle tanıtır. İşte tam olarak bu kasıtlı “ortalama” hali, onun en büyük gücüdür. Belirgin hiçbir özelliği olmaması -üçkağıtçılık hariç- onu sosyal bir bukalemuna çevirir. Her ortamda bulunur, herkesin duymak istediği güzel sözleri söyler ve her insanın ondan beklentisine göre yeniden şekillenir. Aslında Çiçikov’un karakteri, ahlaki hiçliğin ve derin bir ruhsal boşluğun simgesidir.
Hayattaki tek amacı, yasal bir boşluktan yararlanarak köşeyi dönmek ve bu parayla kendine toplum içinde saygın bir yer edinmektir. Bu durum onu, yeni sistemin açıklarını sömüren modern bir girişimci sıfatını kazanmasını sağlar. Bu yüzdendir ki Çiçikov bir dolandırıcıdan çok daha fazlasıdır. Materyalist ve ahlaki değerlerden tamamen kopmuş, para hırsı için, ruhundan ve sevdiklerinden hiç düşünmeden vazgeçebilen yeni insan tipinin ilk örneklerindendir. Günümüz dünyasında bu insanlara ne kadar çok alışkın olsak da, dönemin Çarlık Rusyasın’da örneği görülmemiş bir karakterdir. Bu durum Gogol’un insan hayatının sıradanlığını ve gelecekte ne durumda olacağımızı, içtenlikle fark ettiğinin bir kanıtıdır.
Çiçikov’un bu durumunu geçmişine bakmadan kavramamız çok zordur. Onun ahlaki çöküşünün tohumları daha çok küçük yaşta atılmış olup, gençliğinde fidan olup, memuriyet hayatında dallanıp budaklanmıştır. Babasının, Çiçikov’a vermiş olduğu öğütler, onu derinden etkilemiş bu öğütleri hayatının merkezine koymuştur. Zamanla bu durumu alışmış, ahlakını çıkarlarına endekslemiştir. Memuriyet hayatı boyunca içinde bulunduğu ortama uyum sağlamış, rüşvetle, yolsuzlukla ve sahtekarlıkla yoğrulmuş, ahlak denilen kavramı tamamıyla yitirmiştir. Bunun en net örneğini, kendi uşakları Selifan ve Petruşka’ya hayatı zindan ederken, işini gördürmek istediği soylulara ve memurlara son derece içten ve nazik davranmıştır. Bu iki farklı karakter, onun için insan ilişkilerinin amaca giden yolda sadece birer araç olduğunu gözler önüne serer.
II. 19. Yüzyıl Rusya’sının Sosyal ve Bürokratik Dokusu
Ölü Canlar‘ın merkezindeki bu dâhiyane dolandırıcılık planı, ancak 19. yüzyıl Rus İmparatorluğu’nun temel direği olan serflik kurumu gibi açıklarla dolu bir sistemde ortaya çıkabilirdi. O dönemde serfler, toprak sahibinin malı olarak görülüyor, toprakla birlikte alınıp satılabiliyorlardı. Devlet ise toprak sahiplerinden, sahip oldukları serf, yani “can” sayısına göre vergi alıyordu. Bu sayım, revizyon listeleri adı verilen ve çok seyrek yapılan nüfus sayımlarıyla belirleniyordu.
İşte sistemin can alıcı açığı da buradaydı. İki sayım arasında geçen uzun yıllar boyunca ölen serfler, resmi kayıtlarda canlı görünmeye devam ediyor ve toprak sahipleri, artık var olmayan bu insanlar için vergi ödemeyi sürdürüyordu. Bu durum, ölü canları toprak sahipleri için bir mali yüke dönüştürüyordu. Çiçikov’un planı tam da bu boşluğa dayanıyordu. Toprak sahiplerine bu vergi yükünden kurtulmayı teklif ederek ölü canları neredeyse bedavaya satın alıyordu. Asıl amacı ise, kağıt üzerinde sahip olduğu bu yüzlerce canı bir bankaya veya daha da yozlaşmış olan hazineye teminat gösterip devasa bir miktarda kredi çekmek ve sırra kadem basmaktır. Sistemin açığından ve Çiçikov’un tam olarak ne yapmak istediğini anladıysak, birazda dönemin Rusya’sının liyakatsizliğini ve bürokrasinin ne denli çürüdüğüne bakalım: Anlaşılacağı üzere Gogol’un iğneli kalemi sadece toprak sahiplerini değil, bizzat devletin kendisini de hedef alır. Romanda geçen bürokrasi kavramı, rüşvetin, verimsizliğin, adam kayırmacılığın cirit attığı koca bir labirenttir. Çiçikov’un kasabaya gelir gelmez, statü sırasını öneme alarak vali, savcı, polis gibi şehrin önemli mertebelerine ulaşmış insanlarını ziyaret etmesi ve ahbap olması, aklında planladığı “ölü canlar” için gereken resmi işlemleri tatlı dille ve rüşvetle halletmesi, sistemin ne denli çöktüğünün en hakiki kanıtıdır. Gogol bu çöküşü, insan hayatını bir rakama, bir kağıt parçasına indirgediği ve gerçekleri yeniden değerlendirdiği bir dünya çizer.
III. Tamamlanmamış Bir Miras
Ölü Canlar, yayımlandığı andan itibaren Rus edebiyatında derinlerden gelen bir deprem etkisi yaratmış ve “gerçekçilik” akımının temellerini oluşturmuştur. Gogol, eseriyle Rus taşralarının sıradanlaşmış yönlerini, küçültülen insanı ve bürokrasinin çürümüş yönlerini edebi bir gümden haline getirerek kendisinden sonra gelecek dev yazarlar kuşağının önünü açmıştır. Fyodor Dostoyevski’nin o meşhur “Hepimiz Gogol’un Paltosundan çıktık” sözü, Gogol’un Rus edebiyatı üzerindeki kurucu yerini en iyi şekilde gösterir. Öncesinde de bahsettiğimiz gibi Gogol’un asıl amacı, Ölü Canlar’ı Dante’nin İlahi Komedya’sından esinlenerek üç ciltlik bir destan olmasıydı. Ancak maalesef ki, Gogol hayatının son dönemlerinde içine düşmüş olduğu derin manevi krizin sonucunda, üzerinde yıllardır çalıştığı ikinci cildin el yazmalarını bir gece ateşe atarak tozla duman etmiştir. Gogol’un Ölü Canlar’ının tamamlanmamış oluşu, sadece yazarın trajedisi değil, eserin kendi iç çözümünün bir sonucudur.
Gogol, ilk ciltte Rus toplumunun ruhsal ve ahlaki ölümünü o kadar kusursuz ve güçlü şekilde betimlemişti ki, belki de yazarın kendisi dahi bu karanlık durumdan inandırıcı bir kurtuluş yolu görememiş olmasıdır. Bu sanatsal ve ruhsal gerilim, yazarın sonunda eserini yakmasına kadar uzanan bir çöküşe sebebiyet vermiştir. Böylece romanın eksikliği, aslında onun en derin anlamına dönüşür. Ölü Canlar, yanıtlanamayan sorularıyla okuru bir sonucu ulaştırmak yerine, onu eserin en derininde yatan soruyla baş başa bırakır. Eksikliğinde bir tür tamamlanma olabileceği, düşüncesini sonsuza kadar cevaplanamayacak şekilde biz okurlara emanet etmiştir.
KAYNAKÇA:
Acar, K. (2004). Başlangıçtan 1917 Bolşevik Devrimi’ne Kadar Rusya Tarihi. Nobel Yayınları.
Şenel, M. (2022). N. V. Gogol’ün “Ölü Canlar” poemasında yol kronotopu. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi.
Gogol, N. V. (2021). Ölü canlar (M Beyhan, Çev.). İş Bankası Kültür Yayınları.
