Görsel: Özge Acu (Tüm hakları Sanatsal Hareketler'e aittir.)
Franz Kafka’nın kısa öyküsü “Die Sorge des Hausvaters” (Evin
Beyinin Tasası) edebiyat tarihinin en esrarengiz varlıklarından birini açığa çıkarır: Odradek. Anlatıcının, kökeni belirsiz, işlevsiz ve anlamı çözülemeyen Odradek adlı varlık karşısında hissettiği ontolojik kaygıyı konu alan bu son derece kısa metinde Kafka, öylesine yoğun bir anlam katmanı inşa etmiştir ki, üzerine saatler süren tartışmalar yapılabilir, derinlikli akademik analizler üretilebilir.
Bu görünüşte absürd ve anlamsız varlık, aslında insanın dünyayla olan ilişkisini, dilin temsil sınırlarını, nesnelliğin çözülüşünü ve anlam üretiminin temelden sarsılmış doğasını görünür kılar.
Odradek Nedir?
Bazı şeyler vardır ki, ne olduklarını tam olarak tanımlayamayız ama onların varlığı, üzerimizde kalıcı bir etki bırakır. Kafka’nın Odradek’i tam da böylesi bir varlık. O ne bir insandır, ne bir hayvan, ne de tam anlamıyla bir eşya. Ona dair hiçbir şey net değildir: nereden geldiği, nasıl yaşadığı, ölüp ölemeyeceği… Ama işte tam da bu belirsizlik, Odradek’i felsefi bir soruna dönüştürüyor. Odradek, yalnızca bir nesne değil anlamın sınırında, varlığın kıyısında yer alan bir varlık-töz olarak karşımıza çıkar. Kafka kısa öyküsünde onu şöyle tanımlar:
“Odradek, ilk bakışta, düz, yıldız şeklinde bir iplik makarasına benzer. Gerçekten de iplikle kaplı gibidir, ama bu iplikler çoğu zaman kopmuş, eski, birbirine düğümlenmiş, karışmış, farklı türde ve renkte parçalardır. Yine de bu yalnızca bir makara değildir: Yıldızın merkezinden küçük bir enine çubuk uzanır ve buna dik açıyla başka bir çubuk daha eklenmiştir. Bu ikinci çubuk bir yanda, yıldızın çıkıntılarından biri de öteki yanda olmak üzere, bu şey iki ayak üzerinde durur gibi görünebilir.” (Almanca aslından Türkçeye çevrilmiştir.)
“Bir şeyin var olması ne anlama gelir?”, “Adlandırılamayan ama var olan nedir?”, “Bir nesne ya da figür, ölümsüzse, bu ne tür bir varlıktır?” Bu sorular, aslında çağdaş felsefenin tam merkezinde yer alıyor. Odradek’in biçimsizliği ve anlamlandırılamayışı, onu bir kategoriye oturtamıyor oluşumuz ile fenomenolojik düzlemde bir yabancılaşma etkisi sunar. Çünkü insan zihni, tanımlanamayanı tehdit olarak algılayabilir.
Heidegger’in “varlık unutulmuştur” iddiasını düşünelim. Ona göre modern insan, varlığı şeylerin arkasına gizlemiştir, var olanla ilgilenirken, var olmanın kendisini gözden kaçırır. Odradek, işte bu unutulmuş varlık meselesini suratımıza çarpar. Onu tanımlayamaz, bir yere oturtamaz, ontolojik bir sınıfa dahil edemeyiz. Ve bu belirsizlik hali, evin beyini bir noktadan sonra huzursuz eder. Çünkü varlık sınıflara bölünmelidir ki, dünya anlaşılır olsun.
Kafka metnin açılışında, Odradek sözcüğü üzerine etimolojik spekülasyonlar sunar. Slavca mı? Almanca mı? Uydurma mı? Cevaplar yok, çünkü adın kendisi sabitlenemez. Ve biz daha onu görmeden önce, onun dil tarafından dışlanmış bir varlık olduğunu hissederiz. Oysa modern insan, dünyayı dil aracılığıyla düzenler. Her şeyin bir adı vardır, isim, kontrolün ilk aracı olarak kurulmuştur. Kafka’nın Odradek’i ise bu düzenin dışında kalır. Adı vardır, ama adın çağırdığı bir anlam yoktur. Varlığı sabittir, ama anlamı belirsizdir.
Metnin ilerleyen kısmında anlatıcının, “evin beyi” olarak tanımlanan figürün Odradek’e dair kaygıları ortaya çıkar. Birey, bu varlığın kendi varlığının sona ermesinden sonra da orada olmaya devam edeceğini düşündüğünde huzursuzluk hisseder. Bu kaygı, yalnızca anlamlandırılamayan bir varlığın sürekliliğine değil, insanın kendi varoluşunun sonluluğu karşısında duyduğu derin tedirginliğe ilişkindir, çünkü burada asıl sarsıcı olan, öznelliğin yok oluşuna rağmen nesnelliğin, üstelik anlamdan ve işleve bağlı olmaksızın, varlığını sürdürebilecek olmasıdır.
Graham Harman ve Nesne Yönelimli Ontoloji
Ordadek’i nesne olarak konumlandırdığımızda, ki o bir nesne olarak tanımlanmamaktadır ama bize iyi bir tartışma alanı açar. Zira modern felsefe uzun bir süre boyunca nesneyi, insanın algısı, dili ya da kullanımı yoluyla tanımladı. Nesne ya bilginin nesnesiydi (epistemolojik bir hedef), ya dilin içindeki bir temsil (gösteren), ya da amaca hizmet eden bir araç (alet). Bu yaklaşımda, nesneler kendi başlarına bir varlık olmaktan çok, insan için anlamlı oldukları ölçüde “vardılar.” Ne zaman ki algılanıyorlar, adlandırılıyorlar ya da işlev görüyorlardı işte o zaman anlam kazanıyorlardı.
Graham Harman ise bu anlayışı kökten sarsan isimlerden biri oldu. Onun kurucularından olduğu Nesne-Yönelimli Ontoloji (Object-Oriented Ontology – OOO), nesnelerin insana indirgenemeyeceğini, her nesnenin ister bir taş, ister bir yıldız, isterse bir iplik makarası olsun kendi içsel gerçekliğine sahip olduğunu savunur. Harman’a göre nesneler yalnızca algılanan şeyler değildir, kendi başlarına, insanla ilişki kurmaksızın da vardırlar. Ve belki de en önemlisi: Hiçbir nesne tamamen açığa çıkmaz.
Harman bu fikri, “withdrawal” çekilme (ya da daha yaygın çeviri olarak: geri çekilme) kavramıyla açıklar. Bir nesne, ne kadar incelenirse incelensin, ne kadar çok tanımlanırsa tanımlansın, hiçbir zaman kendisini bütünüyle ele vermez. Tüm niteliklerinden sıyrıldığında bile geriye kalan, ulaşılamayan bir “varlık fazlası” vardır. Nesne her zaman bir şeyleri geri çeker. Bu “çekilme”, nesnelerin temel doğasıdır.
Ve bu bağlamda, Harman’ın belki de en radikal iddiası şudur: İnsanlar da nesnelerden sadece biridir. İnsan bilinci, nesnel dünyada merkez değildir, yalnızca diğer nesnelerle dolaylı ilişkiler kurabilen bir varlık türüdür. Dünya, insana rağmen ve insansız da vardır.
İşte bu düşünsel zemin üzerinden bakıldığında, Kafka’nın Odradek’i bir nesne olmaktan çok, geri çekilmiş bir varlık olarak okunabilir. Onun tanımsızlığı, işlevselliğinin olmaması, görünürlükten sürekli kaçışı, tam da Harman’ın tarif ettiği türden bir “çekilme ontolojisi”nin örneği.
Odradek, göründüğünden fazlasıdır ama o “fazlalık”, hiçbir şekilde açığa çıkmaz. Evin beyinin soruları, tanıma çabası, adlandırmaya, işlev atamaya, geçmiş ya da gelecek kurmaya dönük her girişimi, Odradek’in cevapsızlığını açığa çıkarır:
– “Adın ne?”
– “Odradek.”
– “Nerede yaşıyorsun?”
– “Belirsiz ikamet.”
Odradek ne işe yarar, bilinmez. Belki bir zamanlar bir şeyin parçasıydı, ama artık değildir. Ve yine de vardır. Varlığı, bağlam dışı ve inatçıdır. Ne anlatıcının ilgisine ne de insan aklının tasnif çabalarına boyun eğer. Kaybolur, geri döner. Belirsiz bir ikameti vardır, sabit bir anlamı yoktur. Ama tüm bunlara rağmen ya da tam da bunlar sayesinde inkâr edilemez bir şekilde oradadır.
Odradek, Harman’ın dilinde söylersek, “bir nesne olarak sadece nitelikleriyle değil, içkin bir karanlığıyla da vardır.” Anlatıcı onu anlamlandıramadığı ölçüde tedirgin olur. Çünkü Odradek’in varlığı, insani anlatıdan çekildikçe, daha da yoğunlaşır.
Ve daha da ilginci: Odradek, insandan bağımsızdır. Aylarca ortadan kaybolur, sonra geri döner. Evin bir köşesinde görünür, sonra yok olur. Takip edilemez. Tüketilemez. Bir “şey” gibi değil, kendi varlığını sürdüren kapalı bir bütünlük olarak davranır.
Bu figür üzerine düşünmeye başladığımızda, ardı arkası kesilmeyen sorular belirmeye başlıyor. Bir varlık, tanımlanamasa da gerçekten var olabilir mi? Nesneye hangi sınırlar içinde yaklaşıyoruz? Onu yalnızca işleviyle mi tanıyoruz? Tanımlayamadığımızda varlığını inkâr mı ediyoruz? Bir nesneye bakarken, aslında onun ne kadarını görürüz?
Kaynakça
Kafka, F. (2007). Ein Landarzt: Kleine Erzählungen [E‑book]. Project Gutenberg.
Kafka, F. (2012). Bütün Öyküler. (K. Şipal, Çev). İstanbul: Cem Yayınevi.
Harman, G. (2020). Nesne Yönelimli Ontoloji: Her Şeyin Yeni Bir Teorisi (O. Karayemiş, çev.). Tellekt Yayınları.
Heidegger, M. (2001). Varlık ve Zaman (K. Ökten, Çev.). Agora Kitaplığı.