Le Voyage dans la Lune, Yönetmen: Georges Méliès
Le Voyage dans la Lune (Ay’a Seyahat), sinemanın henüz ne olduğunun bile tam olarak bilinmediği bir anda ortaya çıkar. Film yapıldığında sinema, çoğunlukla dünyayı kaydetmenin bir yolu olarak algılanıyordu. Kamera, olanı gösterir. İnsanlar yürür, trenler gelir, kapılar açılır. Méliès’in yaptığı şey ise bambaşkadır. Kamera burada adeta hayal kuran bir makineye dönüşür.
Bu filmle birlikte sinema, ilk kez gerçekliğin sınırlarını aşma cesareti göstermiştir desek herhalde yanlış olmayacaktır. Ay’a gidilir. Ama bu yolculuk bilimsel bir merakla değil, sahnelenmiş bir düş mantığıyla gerçekleşir. Top mermisiyle fırlatılan kapsül, yüzü olan Ay, abartılı jestlerle hareket eden göksel varlıklar… Bunların hiçbiri inandırıcı olmak zorunda değildir. Film, seyirciyi ikna etmeye çalışmaz. Onu davet eder. “Bak,” der, “bunu hayal edebiliyoruz.”
Méliès’in sineması, gündelik deneyimin devamı değildir. Sahne dekorları gerçekçi değildir, zaman mantıklı işlemez, mekân fizik kurallarına uymaz. Ama bütün bunlar bir eksiklik değil, filmin asli gücüdür. Sinema, ilk kez “gerçek gibi” olmak zorunda olmadığını fark eder. Bu hayal gücü, masum bir dünya olarak kalmaz. Film, dönemin kolektif tahayyülünü de açığa çıkarır. Ay, bilinmeyen bir mekândır. Keşfedilecek bir yer. Ay’daki canlılar egzotik, tuhaf varlıklardır.
Méliès’in tiyatro kökeni filmin her karesinde hissedilir. Kadrajlar sahne gibi düzenlenmiştir. Oyuncular kameraya değil, izleyiciye oynar. Her sahne, bir numara gibidir. Kaybolmalar, dönüşümler, patlamalar… Film, anlatıdan çok gösteri mantığıyla ilerler. Ama bu, sinemanın henüz sadece “ilkel” oluşundan değil, bilinçli bir tercihten kaynaklanır. Méliès sinemayı bir hikâye anlatma aracı olarak değil, görsel bir mucize alanı olarak düşünür. Burada kurgu da farklı bir işlev üstlenir. Kesme, süreklilik sağlamak için değil, şaşırtmak için kullanılır. Nesneler bir anda yok olur, bedenler ve mekânlar dönüşür. Kurgu, zamanın doğal akışını taklit etmez. Zihnin hayal kurma biçimini taklit eder. Bu yönüyle Le Voyage dans la Lune, sinemanın zihinsel bir deneyim olabileceğini çok erken bir aşamada sezmiş bir filmdir.
Méliès, sinemanın henüz sınırları çizilmemişken, onun en özgür ihtimalini yakalar. Görüntü, gerçekliğe sadık olmak zorunda değildir. Yeter ki bir dünyayı mümkün kılsın. Le Voyage dans la Lune’u izlerken, modern seyircinin alışık olduğu anlatı derinliğini ya da psikolojik karmaşıklığı aramak anlamsız olacaktır, zira 1902 yapımı bir filmden söz ediyoruz. Film, karakterlerle değil imgelerle çalışıyor, duygular, şaşkınlık üzerinden kuruluyor. Sinemanın ilk duygusu burada açıkça görülmekte aslında: hayret. Film, izleyiciyi düşündürmekten çok, gözlerini açar. Bu yüzden Le Voyage dans la Lune, sinema tarihinde yalnızca “ilk bilimkurgu” olarak anılamaz. O, sinemanın ne olabileceğini ilk kez hayal eden filmlerden biridir. Gerçekliği kaydetmenin ötesinde, gerçekliğin yerine geçebilecek düşsel bir alan yaratır. Sinema, bu filmle birlikte yalnızca gördüğümüz dünyayı değil, düşünebildiğimiz dünyayı da göstermeye başlar.
