Edgar Allan Poe ve Kara Kedi Öyküsü

Edgar Allan Poe “Kara Kedi” öyküsüne şu sözlerle başlamaktadır:

“Anlatacağım bu şaşılası hikâyeye inanacağınızı sanmıyor, sizi de inanmaya zorlamıyorum. Benim, kendimin inanmadığım bir şeye sizleri inandırmaya kalkışmam delilik olur. Buna karşın deli değilim ve düş de görmedim. Ama yarın öleceğim için, bugün içimi dökmek istiyorum.”  (1)

Bu öyküyü okuyup ürperenler iyi bilir: İnsan, niyet edince pekâlâ kötü bir varlık olabilir. Peki, bu kötülük nereye kadar uzanabilir? Kötülük nedir? İnsanın karanlık tarafına kim söz geçirebilir? Vicdan, kaderin efendisi midir?

Bu soruları sormak belki cevaplamaktan daha zordur. Ancak Poe’nun Kara Kedi’de anlattığı vahşetten yola çıkıp kendi yaşam öyküsüne uzandığınızda, eserlerindeki karanlık ve gizemin kaynağı olarak iç dünyasının izlerini görmezden gelmek mümkün değildir. Elbette bunları psikanalitik bir yaklaşımla çözümlemek ayrı bir yeterlilik gerektirir. Ancak anlaşılan o ki, ileri görüşlü ve incelikli bir yazar olarak Poe’nun asıl istediği, okuyucusunun kendi içinden gelen çağrışımlara kulak vermesidir.

Öykünün başındaki ifadelerden hareketle belki de gerçek bir yüzleşme için iç dökmek gereklidir. O hâlde bizi asıl zorlayan şey, yani “kara kedi”, belki de vicdanın ta kendisidir.

Gizem Ustası Edgar Allan Poe

Doğrusunu söylemek gerekirse, Edgar Allan Poe’nun kısa yaşam öyküsü hem şiirlerine hem de öykülerine epeyce benzemektedir.

“Poe; garipliğin güzelliğin gerekli malzemelerinden biri olduğuna inanırdı ve yazıları genellikle egzotikti. Öyküleri ve şiirleri sonları kötü olan, içe dönük soylularla doludur (Poe diğer bir çok güneyli gibi soylu ideallere değer verirdi). Bu korkunç karakterler hiçbir zaman çalışmazlar veya dostluklar kurmazlar; aksine kendilerini güneşin, pencerelerin, duvarların ve döşemelerin gerçek dünyasını gizleyen, garip halılar ve perdelerle sembolik olarak süslenmiş karanlık, çürüyen şatolara kapatırlardı. Saklı odalarda eski kitaplıklar, garip sanat eserleri ve eklektik oryantal nesneler bulunurdu. Soylular müzik aletleri çalarlar ya da trajediler, genellikle sevdiklerinin ölümü üzerine kara kara düşünürlerdi. Hayatta ölüm temaları, özellikle canlı gömülmek ya da mezardan vampir gibi çıkıp gelmek gibi hayatın içindeki ölüm teması The Premature Burial (Diri Diri Gömülüş), Ligeia, The Cask of Amontillado (Amontillado’nun Fıçısı) ve The Fall of the House of Usher (Usher Evinin Çöküşü) gibi eserlerinin çoğunda görülür. Poe’nun yaşam ve ölüm arasındaki alacakaranlık kuşağı ve aşırı süslü Gotik ortamı sadece dekoratif değildir. Bunlar karakterlerinin hastalıklı ruhlarının aşırı medeni ancak ölümcül içlerini yansıtırlar. Bilinçdışının sembolik anlatımlarıdır ve sanatının merkezini temsil eder.” (2)

Bu kaynakta, Poe’nun eserlerindeki karakter ve mekan seçimlerinin, olay örgüsüyle desteklenen bilinçdışı semboller olarak kullanıldığı ve özenle kurgulanan eserlerde Poe’nun asıl amacının açıkça bilinçdışına yaptığı sembolik vurgu olduğunu belirtilmektedir.

Kişisel yaşam öykülerimizin bizi kendimize yaklaştıran birer örüntü olduğu gerçeğini kabul ederek, Poe’nun da kendi yaşam öyküsünden aldığı ilhamla, belki de bazı parçaları kopararak eserlerine yansıttığını düşünebiliriz.

Edgar Allan Poe, dünyaca ünlü eserleri, ilginç kişiliği ve eleştirmenliğinin yanında ölümündeki gizem ile de ardında adeta büyük bir iz bırakmıştır. Kırk yıllık kısa bir yaşama geniş karanlık dehlizlere açılan bir örgü bırakan Poe’nun; öncelikle anne ve babasının tiyatro oyuncusu olmasının sanata olan ilgisini pekiştirmiş olabileceğini söylemek, ardından da kendine özgün yaşamının seçkin yaratıcılığına etki ettiği yönündeki yargılara yer vermek önemlidir.

Ailesinin erken kaybı, küçük yaşta evlat edinilmesi; koruyucu ailesi ile olan ilişkisi; üvey babası ile olan duygusal mesafesi ve sorunları; Londra’da yatılı okulda başlayan ve sonrasında askeri okul, oradan da yazarlığa giden çalkantılı eğitim hayatı; bunlarla birlikte genç yaşlarda başlayıp süren aşk hayatı ile ilginç evlilikleri; eşinin ölümü ve tüm bunlarla birlikte yakasından hiç düşmeyen alkol ve kumar bağımlılığı.. İşte tüm bunlar aslında, tek bir soruya yönelmemizi sağlayabilir. İnsanın kendinden öteye bir yolu olabilir mi?

Poe’nun Kara Kedisi “Pluto”

“Hangi hastalık alkol ile karşılaştırılabilir ki?”

“Poe’ye karşı yapılan suçlamaların başında daimi sarhoşluğu gelir. Ancak, Poe içiyordu çünkü içki, onun için, sanat gibi varlığının temel sütunlarından biriydi. Bu vakıf sonunda vücudunun yok olmasına yol açsa bile…” (3)

Kara Kedi öyküsünde; anlatıcı olarak karşımıza çıkan alkolik bir adamın, bir nevi kendi kötülüğünün boyutlarını gözler önüne seren iç dökümünü dinlemektedir. Burada dikkat çeken ana nesne ise -her nedense!- “Plüton” ismini verdiği kara bir kedidir.

“Olağanüstü iri ve güzel olan bu kedi kapkara ve son kerte kurnazdı. Kurnazlığından söz ederken köhne inançlara hiç de bel bağlamayan karım eski bir inanışa göre bütün kara kedilerin kalıp değiştirmiş cinler olduğunu söyler dururdu. Benim şimdi burada sözünü edişim, salt hatırıma geldiği içindir. Adı Pluto olan bu kedi en çok sevdiğim, uğraştığım hayvandı. Onu sadece ben beslerdim.” (1)

Öyküde; iç dökümünün tüm odak noktası bir kara kedide düğümlenmekte olup, adamın gerçekleştirdiği tüm vahşice eylemler alkolle ilişkilendirilmektedir. Ancak öykü boyunca anlatıcının, yani öykünün ana karakteri olan adamın, kendi karanlığını izah etme çabası ile kara kedinin ölüp dirilmesi arasında bir paradoks yarattığı açıkça görülmektedir.

Öyküdeki malum ifadelerden yapılan çıkarımla kedinin adının neden Pluto olduğunun cevabını da mitolojik bir öğe olan “Seth veya Hades” ile özdeşleştirmek pekala mümkündür. Hatta öyküdeki kötülük zincirinin ilk halkası olan alkolizmin; aslında insanın içinde bastırdığı zalimliği büsbütün ortaya çıkarmasının yanı sıra, bilinçaltına saklanmış olan öfkesinin, asıl hedeflerden önce ilk olarak başka öğelerde kendini gösterdiği şeklinde düz bir yorum bile yapılabilir. Yani insan kendinden önce adım adım diğerlerine saldırdığı söylenebilir. (4)

Öyküden hatırlanacaktır ki, soylu ve şefkatli adamın, alkolle ortaya çıkan ilk şiddeti; güya çok sevilen kara kediye karşı olmuş, sonrasında büyük bir sürprizle karısına yönelmiştir. Sonrasında yeniden ortaya çıkan kara kedi artık beyaz bir mühürle işaretlenmiş haldedir. Olay örgüsü içinde Poe’nun yeni kediye beyaz bir mühür eklemesi aslında bir diğer dikkat çekici ve önemli bir detaydır. Zira öykünün özünde; kötülüğün adeta pusuda beklediği ve sarhoşluğun etkisiyle büsbütün görünür olduğundan bahsedilse de; iyiliğin -belki de vicdanın- bir mühür gibi içimizde bir yerde bir boşluk gibi bekliyor olduğu da ayrıca gösterilmek istenmiş olabilir.

Buradan yola çıkarak, yeraltı tanrısı “Pluto”nun isminin bu öyküdeki esas nesneye verilmesinin nedeni; belki de Poe’nun, kara kediyi tüm ölümlülerin kaderini elinde tutmakla yükümlü olan tanrıyla betimlemek istemesidir. O zaman vicdan kaderin efendisi midir?

“Vicdan”’ıın Rengi Olabilir mi?                                                                                  

Edgar Allan Poe’nun daha çocukken tanıştığı ölüm, hayatı boyunca anlattığı yegane şeylerden biri olmuş, hatta kendi ölümü de adeta ölümsüzlüğe kapı aralamıştır. Belki de ölümsüz olmak için bu kadar cesur bir yaratıcı olmak gerekir ki; insanların korktuğu ve kaçındığı şeylerin ilgi çekiciliğiyle yüzleşmelerini kolay hale getirebilsin. Poe, aşkı ve ölümü bu kadar incelikle ve ustalıkla anlatmasaydı, belki de “güzel kadın, ölüm ve korku” temalı bir Alfred Hitchcock filmi bile izlenemeyecekti.  

Elbette insan kendi kişiliğinin yansımalarını filmlerde bir seyirci olarak izler ama hiçbir şekilde belli de etmez. Aynı şekilde, Poe’nun kara kedisini okurken, tüyler her ne kadar diken diken olsa da anlatımdaki sadelik ve edebi kalite bir iç dökümünü bu kadar etkileyici ve zarif yapabilmiştir ve insan hem okuyup ürpermekte hem de kendine sormaya çekindikleriyle yüzleşmektedir. O yüzden “Kara Kedi” öyküsü, her ne kadar ölüm ve kötülüğün boyutlarıyla vahşi görünse de asıl dikkat çekici olan iyiliğe doğru amansız bir sürüklenmedir. İşte belki de Poe; adını açıkça vermediği ama bir beyaz mühürle sembolize ettiği paradoksal örüntünün, öyküdeki ana karakterin peşinde bir bela gibi gezinmesi sayesinde insanın içindeki karanlığa karşı duran “vicdan” kalesinin kadere hükmetmesine işaret etmek istemiştir. Kim bilir?

Ancak tüm bu varsayımlarla beraber, insanın görülme ve sevgiye olan açlığının açıkça ve gizemli bir şekilde ortaya konulduğunu anlayabilmek için uzman bir psikanalitik çözümlemeye ihtiyaç olmayabilir. Sevgi temelde bir bütün haldedir ve insan benliği maalesef parçalara ayrılmıştır. Görülmek de insan benliğinin bütünlüğe özleminin bir ifadesidir.

Vicdan da sevgi ve görülme arzusu gibi görülmeyen, hissedilen soyut bir kavramdır ve pekala sosyal bilimler düzleminde kavramsal tanımı yapılabilir. Ancak vicdan muhakemesinin yapılabilmesi için iyilik ve kötülük gibi genel başlıklar altında, psikolojik ve felsefik geniş bir düzlemde birçok kavramsal tartışmanın zemininin oluşturulması gerekir.

İşte Poe’nun ustalığı ve cesareti burada devreye girmiş, derin bir yüzleşme ile bir duvarı yıkmış ve içinden beyaz mühürlü kara kedi ile ölümü ortaya sermiştir. Bu yüzden vicdanın rengi belki beyaz belki siyahtır. Ama rengi olmasa da boşluğu bir yerlerde bir duvarı mutlaka yıkacaktır. 

Belki de herkesin kendi rengini bulabilmesi için vahşet dolu bir iç dökümüne ihtiyacı vardır.

Kaynakça

Epigraf Fişek. (t.y.). Kara Kedi. https://epigraf.fisek.com.tr

U.S. Department of State. (t.y.). Amerikan edebiyatının ana hatları.

Bodur, K. (2019). P(OE)sikoloji: Edgar Allan Poe ve ölüm temasının psikanalitik incelenmesi. Karakedi Kültür Sanat Edebiyat Dergisi, 26.

Çal, M. A. (2021). Edgar Allen Poe’nun “Kara Kedi” adlı hikâyesine edebiyat ve sinema üzerinden psikanalitik bir yaklaşım. Ecinniler: Delilik ve Dahiliğin Arasında, 2.