Camille Claudel: Hayatın, Aşkın ve Umudun Alacaklısı | Heykellerini Parçalayan Heykeltıraşın Dehası

Bu yazı, Fransız kadın heykeltıraş Camille Claudel’in hayatına ve sanatına dair bir yorumdur. Paris’in gri, sisli sokaklarında küçük bir atölyede, parmakları mermerin soğuk yüzeyinde gezinen 18 yaşında genç bir kadın hayal edelim. Ruhu bedenine sığmayan, insani halleri taşa ustalıkla yansıtan ve yaptığı her bir heykele adeta can üfleyen bu yetenekli kadının, Camille Claudel’ in, mermerle olan sessiz ve derin sohbetini duyabiliriz belki hâlâ. Bu yazı da bir bakıma, tıpkı zamanının birçok kadın sanatçısı gibi layık olduğu yeri bulamamış Camille’e ve onun gibi nice sanatçının unutuluşuna karşı bir hatırlayış, bir başkaldırıdır. Yaşamdan alacaklı giden tüm sanatçıları ve onların yarattığı eserleri anarak haklarını teslim etmiş olmaz mıyız hem biraz da?

Camille 1906’da açtığı bir sergide söyle demiş: ‘Ben hayatı seviyorum, aşkı, umudu… Ödülsüz olsalar da…’ Aşkın da hayatın da umudun da ödülünü alamamış ne yazık ki… Her geçen gün onu tükenişe götüren, acı dolu bir yaşamı olmuş. Çünkü Camille yalnızca dönemin toplumsal ön yargılarıyla değil, erkek egemen sanat dünyasında tutunabilmenin mücadelesini de vermiştir. Büyük heveslerle adım attığı sanat hayatında, tutkuyla bağlandığı öğretmeni Rodin, onun hem yeteneğini kamçılayan itici bir güç olmuş, hem de ömrünün son otuz üç yılını akıl hastanesinde geçirmesine neden olacak bir ilişki yaşatmıştır ona. Tarih onun adını her ne kadar Rodin’le yaşadığı tutkulu aşkla ansa da Camille Claudel’ in mermerlerle iki yüz yıl öncesi başlamış sohbetini, sanatseverlerin bugün duymaması mümkün değildir. Nitekim eserleri son zamanlarda, müzayedelerde çok yüksek rakamlara alıcısını bulmakta, Fransa’nın önemli müzelerinde sergilenmekte ve Claudel’in Rodin ile olan bağlarının ötesinde, yetenekli bir heykeltıraş olarak tanınırlığı giderek artmaktadır.

Kimdir Camille Claudel?

Bu kadın heykeltıraşla, 20’li yaşlarımda tanıştım. Yönetmenliğini Bruno Nuytten’ın yaptığı, başrollerini Isabelle Adjani ve Gérard Depardieu’nun üstlendiği 1988 yapımı Fransız filmi ‘Camille Claudel’ ile… Acı dolu yaşamı ve trajik sonu, zihnimde uzun süre yankılandı. Belki onun yaşlarında sanata hevesli ve büyük hayalleri olan genç bir kadın olmamdan, belki de okuduğum pek çok kadın sanatçının kader çizgisinde onunla buluşmam, Camille’i daha derinden tanıma isteği uyandırdı bende. Şimdi, gelin birlikte bakalım bu yetenekli sanatçının yaşamına.
Camille, 8 Aralık 1864’te Fransa’nın kuzeyindeki küçük bir kasabada dünyaya gelir. Daha çocuk yaşta, taş ve çamuru şekillendirerek yaptığı figürlerle sanata olan ilgisini belli eder. 12 yaşına geldiğinde ailesi, seramik üretiminin merkezi olan ve birçok heykeltıraşın yaşadığı Seine’e taşınır. Camille burada kilden modeller yapmaya başlar. Ancak bu heves, annesi tarafından hoş karşılanmaz. Geleneksel değerlerle büyümüş annesi, sanat tutkusunu hanımefendiliğe aykırı bir hayal gibi görür. Buna karşın babası, kızının yeteneğinin farkındadır. Onun yaptığı bazı çalışmaları, komşuları olan heykeltıraş Alfred Boucher’a gösterir. Boucher, Camille’in yeteneğinden etkilenir ve onun ilk akıl hocası olur. Aile, Boucher’in yönlendirmesiyle 1881 yılında Paris’e taşınır.
18 yaşındaki Camille, dönemin kadın öğrencilere kapılarını aralayan ender kurumlardan Académie Colarossi’ye kaydolur. Burada, heykeltıraş Alfred Boucher’le çalışmaya başlar. O sırada Paris Güzel Sanatlar Akademisi (École des Beaux-Arts), kadın öğrenci kabul etmemektedir. Ailesi, dönemin koşullarına göre maddi açıdan rahattır; özellikle babası, Camille’in yeteneğine inandığı için onu özel derslerle destekler. Boucher, genç sanatçıyı haftalık ziyaretlerle yönlendirirken, 1882 sonbaharında Floransa’ya gitmesi gerekince, Camille’i öğretmensiz bırakmak istemez. Yerine, yakın dostu Auguste Rodin’i önerir. Ve böylece, Camille Claudel ile Rodin’in yolları kesişir. Bu karşılaşma yalnızca iki heykeltıraşın yollarını kesiştirmeyecek, aynı zamanda ikisinin de hayatında silinmesi güç izler bırakacak; sanatla başlayıp aşkla, tutkuyla, acıyla derinleşen bir hikâyenin kapısını aralayacaktır.

‘Camille ve Rodin’in’ Tutkulu Aşkı

Camille Claudel’in sıra dışı yeteneği, ateşli mizacı ve güzelliği Rodin’i kısa sürede etkiler. O yıllarda Rodin 43, Camille ise 19 yaşındadır. Rodin’in hayatında yirmi yıldır birlikte olduğu Rose Beuret ve ondan bir çocuğu vardır. Rodin ile Camille’nin aralarındaki sanatsal iş birliği, öğretici öğrenci ilişkisi zamanla büyük bir aşka dönüşür. Rodin Camille’in dehasından ve yaratma hırsından oldukça etkilenir, Camille’in de onun tecrübesine ve sanatına olan hayranlığı bir süre sonra tutkulu bir aşka karışır; fakat bu aşk onları zamanla bir çıkmaza sürükler. Çünkü Rodin ne Rose’ dan vazgeçer ne de sadece Camille’e bağlı kalacağına dair defalarca verdiği sözü tutabilir. Camille kıskançlık krizlerine sürüklenir, o Rodin’i kimseyle paylaşmak istemez. Rose içinse bu sorun değildir; o alışmıştır beklemeye, onun için Rodin’in varlığı, yokluğundan ağır değildir. Rodin’ in hayatında hep başka kadınlar olmuştur ve dehasını besleyen, ona ilham veren her kadınla ilişki kaçınılmazdır. Nitekim tam elli üç yıl sonra Rodin’le evlenirler. On beş gün sonra kendisi, altı ay sonra da Rodin vefat eder. O yıllarda Camille ise kapatıldığı tımarhanede sessizce ölümü bekler.

Camille’i yaşadığı zorlu yıllar, yavaş yavaş bu trajik sona sürüklemiştir aslında. Rodin’in baskın, sadakatsiz tavırları, hamileliğinde talihsiz bir kazayla Rodin’den olan bebeğini kaybetmesi, döneminde kadın sanatçı olarak kabul görebilme mücadeleleri, ne yaparsa yapsın Rodin’in gölgesinde bırakılması onu yıpratmıştır. Çoğu zaman Rodin’in sanatçı hırsından doğan rekabetle Camille’i ezmesi, sanatına olan tutkusunun, Camille’e olan aşkının önüne geçmesi genç kadını her geçen gün derin bir mutsuzluğa ve sonunda ağır bir depresyona sürüklemiştir. Rodin, birçoğumuzun Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesinin bahçesinde gördüğü, o meşhur ‘Düşünen Adam’ heykelinin yaratıcısıydı. Ne ilginçtir ki tarih, bu heykeli akıl hastanesine yerleştirirken Rodin de Camille’i genç yaşında bir akıl hastanesine yerleştirdi. Sanatla kaderin böylesine acı bir şekilde kesişmesi… Düşünen Adam artık sadece düşünmenin değil, Camille’in yıllar süren sessiz çığlıklarının da sembolü olmamış mıdır?

Rodin’i Terk Etme ve Kendi Çizgisini Bulma

Rodin’den vazgeçmek Camille için kolay olmamıştır. Derin bir aşkla bağlandığı bu adam, bir yandan onun en büyük ilhamı, diğer yandansa en derin yarası olmuştur. Ancak zamanla artan çatışmalar, Rodin’in küçümseyici tavırları ve Camille’e ait kimi eserleri sahiplenmesi, ilişkilerini içinden çıkılmaz bir hale getirmiştir. On yılı aşkın bir beraberliğin ardından, Camille’in sabrı tükenmiş, sinirleri yıpranmış ve sonunda onu terk etmiştir.
Bu ayrılık, Camille Claudel’in sanatında yeni bir dönemi başlatmıştır. “Vals”, “Clotho”, “Olgunluk Çağı”, “Kayıp Tanrı”, “Geveze Kadınlar”, “Sakuntala” gibi eserlerini bu dönemde üretmiştir. Artık klasik kalıpların dışına taşmış, heykellerinde hem teknik ustalığını hem de içsel fırtınalarını görünür kılmıştır. Kendi çizgisine ulaşmış, Rodin’in gölgesinden sıyrılarak özgün bir dil yaratmıştır.

Ancak bu bağımsızlık, sanat dünyasının eril yapısı içinde onu yalnız bırakmıştır. Erkek egemen çevreler, Camille’in yaratıcılığını sürekli Rodin’e mal etmiştir. Çünkü Rodin sanat piyasasında hâlâ baskın bir figürdür ve Camille’in adının kendi adını gölgelemesini hiçbir zaman istememiştir. Öyle ki, Camille’in bazı eserleri Rodin’in stüdyosunda şekillenmiş, hatta kimi zaman bu eserler onun imzasıyla bazı işgüzar sanatseverler tarafından yüksek rakamlara satılmıştır. Yıllar sonra anlaşılacaktır ki, Rodin’in görkemli kariyerinin ardında, adı silinmiş bir kadın heykeltıraşın elleri vardır.

Parçalanan Heykeller ve Tımarhane Günleri

Gittikçe yalnızlaşan Camille’ in maddi sıkıntıları da artmıştır. O zamana kadar kendisini koruyan erkek kardeşi Paul ‘un da evlenerek Çin’e gitmesiyle kendisini tamamen atölyesine kapatmıştır. Artık birçok zorluk karşısında tek başına ve gittikçe savunmasız kalmıştır. Çok sevdiği babasının da kaybı onu karanlık bir sessizliğe sürüklemiştir.
1906’da geçirdiği bir sinir krizi sonucu, yaklaşık 90 adet heykelini balyozla parçalamış, eskiz ve çizimlerini yakmıştır. Yaptığı her şeyle birlikte, sanki içindeki Camille’i de kırmıştır o gün. Rodin’le olan ilişkisini ve sanat yolculuğunu hiçbir zaman onaylamamış annesi, uzak duran kız kardeşi ve Rodin’in girişimleriyle Camille sonunda akıl hastanesine yatırılmıştır. Hastane sürecinde Paul birkaç yılda bir onu ziyaret etmiştir. Doktorlar aileye sık sık, Camille’in sağlık durumuna dair mektuplar göndermiş; hatta 1920’de, onun ailesiyle bir araya gelmesinin ruh sağlığı için iyi olacağı özellikle bildirilmiş; fakat annesi bu çağrıya sessiz kalmıştır. Camille’i anlayacak tek kişi babasıdır, o da çoktan ölmüştür.

Ve Camille, bir daha evine dönememiştir. Tam otuz üç yıl boyunca, akıl hastanesinde, ne kile ne mermere dokunmuş; hiçbir şey üretmeden nefes alıp vermiştir yalnızca. 19 Ekim 1943’te, sessizce veda etmiştir hayata. Ne kadar acı… En büyük tutkusu olan heykelden, taşın dilinden ayrı geçen 33 yıl…
Heykel yapmasına izin verilmeyen hastaneden, bir gün kardeşi Paul’a şöyle yazmıştır:
‘Akıl hastanesi! Evim diyebileceğim bir yere sahip olma hakkım bile yok! Onların keyfine kalmış işim! Bu, kadının sömürülmesi, sanatçının ölesiye ezilmesi… Mahsus kaçırdılar beni, onlara tıkıldığım yerde fikir vereyim diye, yaratıcılıklarının ne kadar sınırlı olduğunu biliyorlar çünkü. Kurtların kemirdiği bir lahana gibiyim şimdi, yeni filizlenen her yaprağımı büyük bir oburlukla mideye indiriyorlar.
Bilmiyorum, kaç yıl oldu buraya kapatılalı ama tüm hayatım boyunca ürettiğim eserlere sahip çıktıktan sonra, şimdi de kendilerinin hak ettikleri hapishane hayatını bana yaşatıyorlar.
Bütün bunlar Rodin şeytanının başının altından çıkıyor, kafasında bir tek düşünce vardı zaten, kendisi öldükten sonra benim sanatçı olarak atılım yapıp onu aşmam, bunu engellemek için de yaşarken olduğu gibi ölümünden sonra da ben hep mutsuz kalmalıydım. Her bakımdan başarıya ulaştı işte! Bu esaretten çok sıkılıyorum. Eve hiç dönemeyecek miyim, Paul?’
‘Bu kadar yalnız kalmak için ne yaptım?”

Kapanış

‘Ben hayatı seviyorum, aşkı, umudu… Ödülsüz olsalar da…’ diyen, heves ve coşkuyla dolu genç kadının, hayatının sonlarına doğru, ömrünün yarısını sanatından uzak geçirdiği tımarhanede ‘Bu kadar yalnız kalmak için ben ne yaptım?’ demesi insanın boğazına bir düğüm gibi oturuyor. Camille Claudel; aşkı uğruna ödediği ağır bedellerle, erkek egemen sanat dünyasının duvarlarına çarpa çarpa parçalanan yaşamıyla, toplumun ve hatta ailesinin bile onu reddetmesiyle hayata tutunamamış; ama dehasını tırnaklarıyla kazıya kazıya mermere işlemiş bir kadının hikâyesidir. Bugün Camille, sadece Rodin’in gölgesi değil, kendi ışığıyla parlayan bir yıldızdır. Zaman gerçek sanatçının dehasını eninde sonunda ortaya çıkarmış, onu layık olduğu yere koymuştur her zaman olduğu gibi.

‘Neden kadın sanatçı az?’ sorusu da, bu yazıyla bir nebze olsun ete kemiğe bürünmüştür belki de. Birçok kadın sanatçının ortak bir kader çizgisinden geçerek verdikleri benzer mücadeleler, bugün hâlâ birçok kadına ilham olmaktadır.
Bu yazı; onun kırılmış kanatlarına merhem, taşların arasına sıkışmış çığlığına bir yankı olsun.