Tezer Özlü
Tezer Özlü her şeyden ve herkesten bir adım ötede olmasına rağmen esasında yine o herkes ve her şeydi. Okunulan ilk anda insan kendinden epey farklı ve yabancı bulabilir onu. Dünyaya varmayı başarmış her insanın yaşamsal bir düzlemi olmak zorundalığı vardır. Belirenmiş bir tarih çizgisinde belirlenmiş hazır bir kalıba uyum sağlamalıdır. Önce doğmalı ve büyümelidir. Zamana göre değişen kuralların haricinde yaşamsal düzlem aynıdır. Geçmişe dönüldüğünde kadının aidiyetliği evine ve kocasınadır. Erkekler için durum daha farklı kendi yaşamları için seçenekleri vardır ancak onlarda toplumun kurallarına göre bir noktada evlenmeli ve kendi çocukları için o çizgiyi çizmelidir. İnsan yaşamı aşağı yukarı böyle olmak zorundadır. Doğar, büyür ve evlenir. Herkesten aynı şey beklenir. Tezer Özlü’yü okuduğunuzda belirlenmiş bu düzlemin dertlerine uyum sağlamadığı görülür. O bu tüm insanların ve çizginin dışında, ötesindedir. Onun derdi varolmak, gitmek ve toplumdur. Gittiği her yere çantasına koyduğu çocukluğunu götürür. Gittiği her yere biricik Pavese’sini taşır. O çantanın içinde çocukluğu, Pavese, Kafka ve Svevo vardır. Trene binerek özgürlüğünün daimî kenti olan yalnızca kendisine gitmesi en büyük yaşam belirtisidir onun için.
Ziyaret ettiği bu üç yazar sadece herhangi birinin diğer insanlara söylediği “en” den ziyade Tezer Özlü’nün dostlarıdır. Amacı insanları “en” kelimesinin gücünden faydalanarak onları etkileyerek bir konum elde etmek değildir. Diğerlerinin gözünde yer almak gibi kaygılardan yoksun yalnızca bağlandığı, anladığı, anlaşıldığı dostlarıdır onun için. Tezer bu üç ismi kendi içinde severek, yazılarında yazarak, çantasına koyarak ve özgürlüğünün kentine yani kendine giderek belki de “en” büyük etkilemeyi yapmıştır.
Oldukça bireysel bir yazın biçimi gibi görünse de Tezer Özlü toplumdan kopmuş toplumdan bağımsız yazamaz. Okunulduğu takdirde görülecek o dur ki toplumun belirlediği çizgilere boyun eğmek istemez. O çizginin dışında yaşam hakkının her şeye eşit olduğu bir dünya ister. Arzuların, hayallerin aynı olmadığı herkesin kendine özgü çizdiği çizginin, bir yaşamın olmasını savunur.
Tezer Özlü’nün tek senaryosu olan Zaman Dışı Yaşam diğer eserlerinde olduğu gibi kendinden oldukça izler taşımaktadır. Belki de Tezer’i tanımak isteyenler için ilk kitap seçiminden ziyade ya ortalarda ya da sonlarda olmalıdır bu eser.
Kitapta yer alan kadın isimsiz bir karakterdir. Burada isimsiz olmasından daha çok kadın karakterin düşünceleri, davranışları ve de yaşamının kendisi Tezer’in kendini yansıttığını göstermektedir. Çocukluğun Soğuk Gecelerinde Tezer’in çocukluğu ve o çocukluğun sıcaklığı hissedilmiştir. Soğuk odaların soğuk yataklarında anne babasının birbirlerine geçmeyen tenlerinin ve sevgisinin dondurucu karanlığında uyunulan geceleri yalnızca Çocukluğun Soğuk Gecelerinde yazmaz. Tek senaryosu olan Zaman Dışı Yaşamda da bu soğuk çocukluğu yazmıştır.
“Dışarı çıkar çıkmaz gene aynı kapıya koşuyor. Annesinin ağladığını duyuyor. O oda dışında kocaman evin diğer bölümleri ısıtılmış değil. Üşüyor.”
Tezer Özlü’nün tüm yazılarında yer alan varolmak, gitmek, toplum Zaman Dışı Yaşamda da vardır. Bilhassa ki gitmek. Kadın karakterin düşünsel anlamda gitmek istemesi ve nihayetinde bunu başarmasının ardından yerine çöken pişmanlığı geri dönerek telafi etme arzusu Rainer’ın arabasının yokluğuyla hayal kırıklığı ile sonuçlanmıştır.
“Bir yön arar kendine. Aslında hiçbir yöne ilgi duymadığı halde. Şimdi o da sessizdir, yalnız, terkedilmiş.”
Tezer Özlü hem yazılarında hem de yaşamında bu üç unsuru birleştirerek adeta kendisini yaratmıştır. Toplumun keskinliği karşısında gitmeyi seçmiş gittiği her yerde kendini, varoluşunu aramıştır. Daimî bir döngüde kendini arayan bu narin ruh trenlere ayrı bir sevgi duymuştur. Zaman dışı yaşamda okuyucu kendini hep bir trenin içinde bavulların altında camın yanında geçip giden zamanın hüzünlü sevinciyle dolup taştığını görecektir.
“Hiçbir zaman hasır şapkam olmadı. Ama trenleri çocukken de severdim. O zamanlar… Bu dünyada daha kim bilir nelerle karşılaşacağımı düşündüğümde.”
İsimsiz kadın karakterin ilk sayfalarda çocukluğundan bir anısıyla görülen o dur ki ev soğuk, çocukluk soğuktur. Büyükannesi sayesinde ölümle tanışmıştır. Tezer özlü tüm yazılarında ölüme dokunmuştur. Bu bilinen ölüm değildir. Bilinmeyen ölümleri, yaşamın içinde kalan kendine özgü, anlarda olan kendisinden başka kimsenin bilmediği onun deyimiyle “benlere” ait ölümdür. Her cümlesinde bir diğeri görülür. Yazdığı her kelimesinde yeniden tanışılır ölümle.
“Susulan her şeyi, büyüyen ya da ölmekte olan, ölmüş olan her şeyi daha doğru anlatmalıyım, daha yoğun yaşamalı ve daha çok öne çıkartmalıyım. Her nesneyi, her canlıyı, herhangi bir insanı her gördüğüm şeyi yaşanmışa çevirmeliyim, derinleştirmeli, yaygınlaştırmalı, rüzgârlar gibi esmesini, yağmurlar gibi yağmasını sağlamalıyım, kendimi canlı ya da cansız, doğmuş ya da doğmamış olarak göreceğim o ufacık noktanın sonsuzluğuna kadar. Kendi aldığım bu kararla ölümü de büyütmeliyim. Yaşamım, ölümüm tüm yaşamı, tüm aşkları ve tüm ölümleri kapsamalı.”
Zaman dışı yaşam kitabında da Tezer kadın karakterinde bu sözleri yazmıştır. Ölüm yalnızca olan bir şey değildir onun için. Ölüm aynı zamanda yaşam demektir. Süregelen, doğal, müdahalesiz her an her şeyde olabilecek ve sonu olmayan güzel bir döngüdür. Her şeyin birbirini kapsadığı o güzel sonsuz döngü.
Tezer yalnızca ölümden ya da yaşamdan ibaret değildir. Olabilme eyleminden haz duyar, o benlerinin hepsinden bir araya gelmiş zarif bir ruhtur. Zaman dışı yaşamda ki karakter kendisi gibi anlaşılmaya kırgındır. Okuyucu anlaşılma arzusunu ve bu arzuya hiç varılmamanın derin acısını hisseder. Rainer Maria Rilke Tezer’in okuduğu isimlerden biridir. Rilke tek romanında görmeyi öğreniyorum demiştir. Zaman dışı yaşamda ki kadın karakter de anlaşılmamanın nasıl bir yer olduğunu anlatırken aynı zamanda görmekten de bahseder. Tıpkı Rilke’de olduğu gibi.
“Ne ilk ne ikinci kocam anladı. Belki bir tek kızım anlamıştır. O hep “insan görürken düşünüyor. Belki de düşünen aslında gözlerdir” diyor. Daha dokuz yaşında bile değil.”
Zaman dışı yaşamda kadın karakter en sevdiği (Pavese) yazarın dolaştığı yeri ziyaret etmek ve orada kitabını yazmak istemektedir. Kitabın sonralarına doğru en sevdiği yazarın intihar ettiği odaya girmiştir. Geçmişe dönmüştür o odada. Kendisinin de öz kıyım yaptığı karanlık anlara. Kitapta ki karakter eskiden intihar etmiş biri olsa da bunu yapan sadece karakter değildir Tezer’in kendisidir.
Toplumundan bağımsız yazamayan bu zarif yazarın yarattığı karakter de aynı çizgi de uzanmaktadır. Politik olaylardan, toplumda yaşananlardan etkilenmekle kalmaz onlarla bir bütün haline gelir. Onu dışardan etkileyen bir şeyden ziyade içten olan kontrolsüz bir şey olarak görür.
“Ölüyorum. Devriminizi bensiz yapın!”
Gitme arzusu duyduğu ve sonunda bunu başardıktan sonra geri dönüp baktığında arabasını bulamadığı biricik aşığı ölümlerden biriyle kavuşmuştur. Tezer’in her türden yazdığı ölümlerin en mutlağı ile olmuştur Rainer’ın sonu. Belki de tüm ölümlerin içinde en sıradanı Rainer’ındır.
“Her dünyadan, her öteki dünyadan, her yaşamdan. Ben her gece ölüyorum. Her sabah yeniden canlanıyorum. Her yirmi dört saatlik zaman dilimi hem ölüm hem yaşam aynı zamanda. En sonunda benim Ben’im ve benim Ben’im “Ben” olacaklar.
Zaman dışı yaşamda bir kadının yolculuğu anlatılmıştır. Gitmek, varolamak, toplum, aşk, ölüm ve Pavese vardır içinde. Ne bir isme gerek vardır ne bir unvana ne de bir yaşamsal düzlemin çizgisine. Tıpkı Tezer Özlü’de olduğu gibi karakterde o çizginin dışındandır.
“O anda edebiyatın, yaşamın kendisinden daha canlı olduğunu kavrar ve edebiyatın doğmasının nedeninin de bu olduğunu düşünür. O ana kadar o yaşamın daha canlı bir şey olduğuna inanmıştır. Ama edebiyat daha çok yaşam, daha çok aşk, daha çok duygu, daha çok ölüm yüklüdür.”
Zaman dışı yaşam bir senaryo olmanın çok dışındandır. Gerçeklerle harmanlanmış bir yazarın herhangi bir kadının yolculuk öyküsüdür. En sık ziyaret edilen duraklardan biri ölümdür. Kimsenin bakmadığı şekilde görür ölümü Tezer. Sanılanın aksine hüzünlü, acı ve umutsuz değildir. O yaşamın kendisinden, benlerinden, ölümün her halinden memnundur. Her şeyi olduğu gibi kabul etmiştir. Yaşamsal düzlemde ki çizginin dışında yaşamın kendisinin içindedir. Zaman dışı yaşam kabullenişin ve hayatın içinde oturduğu bir trenin yolculuk hikayesidir.
“Yaşamı yoğunlaştıran ölümün kendisi değil mi?”
