Karşılaştırma kültürü, modern yaşamın etkisiyle bireyin öz değer algısını zayıflatan görünmez bir psikolojik baskı mekanizmasına dönüşmektedir.
Her gün, çoğu zaman farkına bile varmadan, kendimizi bir başkasının hayatına doğru eğilmiş halde buluyoruz. Sosyal medyada gezinirken, bir arkadaşımızın kariyer başarısını gördüğümüzde, bir yabancının kusursuz görünen fotoğrafına denk geldiğimizde ya da yalnızca yaşıtlarımızın “nerede” olduğuna baktığımızda içimizde sessiz bir kıyas başlıyor: “Ben neredeyim?” Bu soru hiç masum değil, tekrarlandıkça, yalnızca bir merak olmaktan çıkıp; öz değerimizin terazisine dönüşüyor.
Karşılaştırma, insan zihninin doğal bir eğilimidir. Çocukken bile bunu yaparız. Sınıfta en yüksek notu alanla kendimizi ölçeriz, oyunda daha hızlı koşanla, daha güzel resim yapanla… İlk bakışta bu eğilim gelişimin bir parçası gibidir. Daha iyiyi görmek, daha iyisini istemek, potansiyelimizi fark etmemizi sağlar. Ancak mesele, karşılaştırmanın bir yön gösterici olmaktan çıkıp bir kimlik ölçüsüne dönüşmesinde başlar. O anda artık “daha iyisini yapabilir miyim?” diye sormayız, “Ben yeterli miyim?” sorusuna sürükleniriz.
Öz değer dediğimiz şey, insanın kendine dair kurduğu en kırılgan yapılardan biridir. Dışarıdan bakıldığında sağlam görünen pek çok insanın iç dünyasında, küçük bir kıyasın bile derin çatlaklar yaratabilmesi bundandır. Çünkü öz değer, yalnızca bireysel başarılarımızdan değil, başkalarıyla kurduğumuz görünmez ilişkilerden de beslenir. Bir başkasının yükselişi, çoğu zaman bizim düşüşümüz gibi hissedilir. Oysa ortada gerçek bir düşüş yoktur, yalnızca algının yarattığı bir gölge vardır.
Psikolojide bu eğilimin adı sosyal karşılaştırma kuramı olarak geçer. İnsan, kendini anlamlandırmak için başkalarına bakar. Kendi konumunu, yeteneklerini, hatta mutluluğunu bile çevresindeki insanların hayatları üzerinden değerlendirir. Bu eğilim tamamen ortadan kaldırılamaz, çünkü kimliğimizin bir kısmı zaten başkalarıyla ilişkilerimiz içinde şekillenir. Fakat sorun, bu karşılaştırmanın yönünün sürekli yukarıya dönük olmasıdır. Kendimizden daha başarılı, daha mutlu, daha görünür insanlara baktıkça, kendi hayatımız giderek silikleşir. Sanki herkes ilerlerken biz yerimizde kalıyormuşuz gibi bir yanılsama oluşur.
Dijital çağ bu eğilimi daha da keskinleştirdi. Eskiden karşılaştırdığımız insan sayısı sınırlıydı; mahallemiz, okulumuz, iş yerimiz… Bugün ise elimizdeki ekran aracılığıyla binlerce hayatın seçilmiş anlarına maruz kalıyoruz. Kimsenin sıradan günlerini görmüyoruz yalnızca zirvelerini, kutlamalarını, başarılarını, en parlak anlarını izliyoruz. Bu seçilmiş görüntüler, gerçekliğin tamamıymış gibi zihnimize yerleşiyor. Sonra dönüp kendi hayatımıza baktığımızda, gündelik olan her şey değersizleşmeye başlıyor. Oysa gördüğümüz şey başkalarının bütün hayatı değil, yalnızca vitrinidir.
Karşılaştırma kültürünün en sinsi tarafı, öz değeri sessizce aşındırmasıdır. Bir süre sonra kişi, başarılarını küçümsemeye, sevinçlerini ertelemeye başlar. Çünkü zihninde hep daha büyük, daha parlak, daha “yeterli” bir başkası vardır. Felsefi açıdan bakıldığında, bu durum insanın kendini dış ölçütlerle tanımlama eğilimiyle ilişkilidir. Değer, içsel bir his olmaktan çıkar, karşılaştırmalı bir hesaplamaya dönüşür. Artık “Ben kimim?” sorusu yerini “Ben başkalarına göre neyim?” sorusuna bırakır. Bu değişim fark edilmediğinde, özne kendi merkezini yitirir. Hayat, başkalarının hızına göre koşulan bir yarışa dönüşür. Oysa bu yarışın bitiş çizgisi yoktur, çünkü her zaman daha ileride bir başkası vardır.
Karşılaştırmanın tamamen ortadan kaldırılması mümkün değildir, belki de gerekli de değildir. Bizi geliştiren, ufkumuzu açan kıyaslar vardır. Başkasının başarısını görmek, kendi potansiyelimizi fark etmemize yardımcı olabilir. Sorun karşılaştırmanın varlığı değil, tek ölçüt haline gelmesidir. İnsan kendi değerini yalnızca dış referanslarla ölçmeye başladığında, iç sesi giderek kısılır. Kendi ilerlemesini görmez, yalnızca başkalarının hızını izler.
Bu noktada kritik olan, yönü değiştirebilmektir. Başkalarıyla kıyas yapmak yerine, dünkü kendimizle kıyas yapabilmek. Küçük ilerlemeleri fark etmek, görünmeyen emekleri takdir edebilmek. Çünkü öz değer çoğu zaman büyük sıçramalarda değil, süreklilikte saklıdır. Kendi gelişimini görebilen bir insan, başkasının parıltısından rahatsız olmaz, onu bir tehdit değil, bir ihtimal olarak görür.
Karşılaştırmayı bütünüyle reddetmekten ziyade onun üzerimizde kurduğu hükmü zayıflatmak en mantıklısı olacaktır. Başkasının ışığını kendi karanlığımızın kanıtı olarak görmek yerine, farklı yolların mümkün olduğunu hatırlatan bir işaret gibi algılamak. Çünkü insanın değeri, başkalarının nerede durduğuyla değil, kendi içindeki hareketle ilgilidir.
Sonuç olarak öz değer, dışarıdan gelen kıyasların toplamı değildir. Başkalarının hayatları bizim hayatımızın ölçü birimi olamaz. İnsan kendini yalnızca başkalarına bakarak tanımladığında, hep eksik kalır. Ama kendi ilerleyişini görebildiğinde, karşılaştırma bir yara olmaktan çıkar, yalnızca bir perspektif olur. Çünkü öz değer, başkalarının yüksekliğinde değil, insanın kendi içinde kurduğu dengede yaşar.
