Feminist Edebiyat Kuramı ve Virginia Woolf’un Deniz Feneri Eseri

Feminist edebiyat kuramı, kadının toplum içindeki yerinin nasıl belirlendiğini ve bu toplumsal konumun edebi metinlerde nasıl temsil edildiğini inceler.

Hayganuş Mark, 1926’da şöyle bir tanımda bulunuyor: “Geçmişte kadın yalvarırdı, bugün emrediyor. Ona bu yüksek mevkiyi kim verdi? Çok basit. Bütün zamanların erkeklerini etkisi altına alan Ortaçağ şövalyeliği… Bugün o yüksek mevkiye gelmiş olan kadının etidir, onun ruhu, aklı, kalbi değil. Neden? Çünkü erkekler öyle istiyor…”

İnsan dünyasında ikilikten söz ediyoruz. Erkek ve ‘diğeri’ (the other) Kadın, oldum olası erkeklerin gözünden aldığı bir değerle sosyal hayatta yer etti. Feminizmin tarihsel bir akım olarak detaylarına çok girmek istemiyorum çünkü kuram üzerine zaten konuşacak çok fazla şey var. Ancak kısaca söz etmek gerekirse baktığımızda feminizmin farklı dalgalarından söz ediyoruz; dönemin Avrupasında kadın, köleleştirilmiş bir yapıda olduğu ve en basit haklardan dahi mahrum bırakıldığı için bir başkaldırı doğuyor. İlk dalga, kadınların sivil hakları için mücadelesi ile ortaya çıkmakta, sonrasında ise bir ekonomik başkaldırı doğuyor. Çalışma hakkı, çalışmanın karşılığını alma hakkı, üreyip üremeyeceğine karar verme hakkı gibi dümdüz, en basit haklardan bahsediyoruz. Yaşama hakkı diyebiliyoruz buna kısaca ki günümüzde bile bu hakkı elde edememiş ya da (elbette yalnızca kadınlarla kalmamakla birlikte) bu hak zorla elinden alınmış birçok insan var.

Tarihe baktığımızda, her ne kadar feminizmin kültürel ve sosyolojik bir akım olarak 20. Yüzyılın sonlarında çıktığını görsek de bu sürece kadar inşada rolü geçen çok kadın var. Orta çağda Christine de Pisan’dan ya da 18. yüzyıl yazarı Germaine de Stael’den bahsedebileceğimiz gibi.

Edebiyat dünyasında feminist kuram, yaklaşık olarak ikinci dalgadan sonra feminist düşüncenin bir yansıması şeklinde yer etmeye başlıyor. Farklı başlıklarda incelenebilse de temelde kadın olmak okumayı ve yazmayı nasıl etkiler, erkekler kadınlar hakkında nasıl yazar, kadınlar erkeklerin ve diğer kadınların yazımını nasıl okur, yaratıcılıklarında ve kelime kullanımlarında cinsiyet farkları nasıl görülür gibi başlıca konular ve çok daha fazlasıyla ilgilenir. Kuram ataerkil düzenin eleştirisiyle başlıyor. Bu eleştiri de eserlerde erkeklerin kadınlar üzerinde kullandığı cinsiyetçi söylemleri açığa çıkarıyor. İkinci kısımda, çoğunlukla erkekler tarafından domine edilen bir edebiyatta kadınların yerinin ne olacağı endişesi mevcut. Üçüncü kısım ise kadınların dili ve yaratıcılıklarıyla ilgili bir odak içermekte.

Biraz daha detaylara girecek olursam okurun kadın olması durumunda metin farklı algılanacağından söz edebilirim. Çünkü metindeki cinsel ideoloji karşısında kadının algısıyla erkeğin algısı bir olmaz. “Ne ki bu iddia her kadın okurun edebiyat yapıtını bir kadın olarak okuduğu anlamına gelmez çünkü bu bağlamda kadınlık biyolojik bir cins ayrımına dayanmaz, sonradan kültürle kazanılan belli bir kadınlık bilincine dayanır. Kadın olarak okumak için dişi olmak yeterli değildir, dişiliğin anlamını bilmek gerekir.” Bu alıntıyı biraz açmak gerekli. Berna Moran’a ait olan bu satırları tahmin edebileceğimiz gibi Simone de Beuvair’ın feminist anlatısı takip ediyor. Bu kısım aslında belki de ayrı bir başlıkta incelememiz gereken toplumsal cinsiyet teorisi kısmına giriyor ancak elbette ikisinin de çok yakın bir bağlantısı var. “Kadın doğulmaz, kadın olunur’’ durumu, kuram içerisinde bir okur ve yazar olarak kadını ele almamızda yol gösterici oluyor.

Jonathan Culler, (Öncelikle, kendisini bir feminist eleştirmen olarak tanımlamıyor da feminist eleştirilerinin eleştirmeni olarak tanımlıyor. Tabii bunu negatif bir bağlamda söylemediğimizi belirtmek gerekir.) “kadın olarak okumak” kısmında şunu söylüyor: “Bir kadından kadın olarak okumasını istemek ikili ya da ikiye bölünmüş bir taleptir. “Kadın olma durumunu” hem doğuştan verilmiş bir olgu hem de sonradan yaratılacak ya da başarılacakmış gibi görür.”

Sonuç olarak Culler için kadın olarak okumak hep bir paradokstur. “Bir kadın için, kadın olarak okumak hazır olarak verilmiş bir kimliği ya da deneyimi tekrar etmek değil; kendisinin bir kadın olarak kendi içinde oluşturduğu kimliğe dayanan bir rol oynamaktır ki bu da yapılandırılan bir durumdur dolayısıyla bu bir seri olarak devam edebilir, kadın olarak okuyan bir kadın olarak okuyan bir kadın… gibi.

Peki bir erkek, kadın olarak okuyabilir mi? Elaina Showalter bu soruyu yöneltiyor. Culler ise kendisini “feminist okuma”nın dışında bıraksa da iki durumdan söz ediyor. Metinlerin kendi feminist okumasından, kendi feminist yorumundan yani. Bu da şöyle bir soruyu ortaya çıkarıyor: “Erkek feministler aslında “kadın olarak okuyan” kadınlar olarak okuyan erkekler midir?”

Elaine Showalter da Culler için şunu söylüyor: “Culler kendi cinsiyet deneyimini bilinçle okuyor. Bir kadın olarak değil, bir erkek ve bir feminist olarak okuyor.”

Kadın olarak yazmak kısmına baktığımızda ise eril dil ve dişil dilden bahsediyoruz. Kadınların kullandığı kelimeler, sözcükler, tümceler, hitaplar erkeklere kıyasla ne ölçüde değişiyor, neden değişiyor bunları sorguluyoruz. Kadınlar bir dönem yalnızca roman yazabiliyorlardı çünkü şiir eğitim gerektiren bir alandı ve bir kadının eğitim alması olası değildi. Bir diğer yandan roman “aşağı” bir türdü ve yazar “kadın” olduğu için roman yazması daha uygundu. “Ancak,” diyor Earnshaw, “Erkek teorisyenler feminist eleştirinin dilini kendi eril dillerinin yandaşlığını keşfetme niyeti olmadan ödünç alıp kullandıklarında, ataerkilliği yıkan değil aksine kadınla yarışan bir feminist eleştiri elde ediyoruz.”

Feminist kuramın edebiyattaki en önemli temsilcilerinden bir tanesi, kadın olarak yazan ve kadın olarak okuyan hatta kadın olarak çeviren, editleyen ve yayınlayan Virginia Woolf. Kendisi ve eşi Leonard Woolf, İngiltere’de modernizmin önünü açan Bloomsbury Grup’un en önemli üyelerindendi. Deniz Feneri en çok satan eserlerinden bir tanesi ve şahsi fikrimce “yeni kadın-eski kadın” konsepti bağlantısıyla feminist eleştiri ile incelenebilecek en güzel eserlerden. Woolf, deniz fenerine gitmek isteyen geleneksel bir aileyi anlatıyor. Kuşaklar arasındaki farkı, kadın ve erkek arasındaki farkı, modernizme geçiş sürecini ve sosyal normlara karşı durmayı çok açık bir şekilde yansıtıyor. Feminist kuram anlayışı çoğunlukla hayatından, şahsi aile yapısından ve dönemin İngiliz toplumunda gördüğü kültürden kaynaklanıyor. Kendine Ait Bir Oda, feminizmin edebiyattaki yapı taşlarından.

Deniz Feneri, Birinci Dünya Savaşı öncesi ve sonrasını kapsayan bir roman. Karakterlerine baktığımızdaysa Woolf’un yaşantısıyla bir paralellik seçiyoruz. Lily karakteri Woolf’un bir temsili niteliğinde. (Kimi eleştirmenler Woolf’un kız kardeşi olduğunu da iddia ediyor.) James küçük bir çocuk olmasına rağmen kendi kimliğini oluşturmakta ısrarcı, babasına yani ana otoriteye karşı gelen bir dikbaşlılığı var.. Hali hazırda roman, Woolf’un bir yerden otobiyografisi sayılabilir ölçüde ve karakterleri Woolf’un hayatıyla bağlantılı şekilde görmekteyiz. Mr. Ramsay ataerkilliğin ve Woolf’un öz babasını temsiliyken annesi eski Victoria dönemi kadınlarının bir temsilcisi ancak bir yere kadar çünkü Mrs.Ramsay’i aslında eski kadın – yeni kadın konseptinde bir köprü görevi görüyor.

Eseri detaylandırmadan önce “eski kadın-yeni kadın” dediğimiz konsept nedir önce biraz buna bakmamız gerekiyor.

Edebiyatta Feminist eleştiride en net gördüğümüz, Victoria dönemi romanları ve Modernist romanla arasındaki geçişte en sık ve açık şekilde karşılaştığımız noktalardan bir tanesi. ‘Kadın olarak okumak’ ve ‘Kadın olarak yazmak’ konusunda da kökleri çok güçlü. 19. Yüzyılın sonlarında ve 20. Yüzyılın başlarında ortaya çıkan konsept, Sarah Grand ve Henry James gibi isimlerle popülerleşti.

Yazarlar, konu yeni kadın konsepti olduğunda iki şeyi başarmaya çalışıyorlardı: sosyal ve ahlaki açıdan kadının özgürleşmesini ve bunu engelleyen basmakalıp kuralların ne kadar katı olabileceğini göstermeyi. Yalnızca İngiliz değil dünya edebiyatında var olan ve ataerkil toplumun getirilerine hizmet eden “kadın” figürü oldum olası itaatkâr, kocasına hizmet eden, yemek yapıp çocuklarına bakmaktan başka hiçbir amacı olmayan, evde toplumda söz sahibi olmasına ihtimal dahi verilmeyen, baskılanmış ve susturulmuş bir yapıdaydı. Ne yazık ki bu kimi kesimlerde hâlâ devam etmekte, yüzyıllar geçse ve romanlardaki bu imajı yıkmış olsak da maalesef bazı zihinlerde henüz yıkılabilmiş değil. “Eski kadına” (old woman) kıyasla “yeni kadın” kendi ayaklarına üzerinde durabilen, üstündeki baskıdan sıyrılmaya çalışan ve “insan” olarak kendi bağımsızlığını talep eden bir karakter. Diğerleştirme (the other) olgusunun kadın üzerinde var oluşuna çok uzun zaman boyunca şahit olduk. Yeni kadın konseptiyle birlikte kurgulardaki kadın karakterlerin farklı yapılandırılmaya başlandıklarını görüyoruz.

Ann Ardis, ‘New Women, New Novels, Feminism and Early Modernism’ eserinde, yeni kadın konseptiyle yazan yazarların yalnızca evlilik geleneği ve kadınların cinsel masumiyetine karşı çıkmakla kalmayıp 19. yüzyıl gerçekçiliğini de reddettiğini savunuyor. Dolayısıyla modernizmin de yükselişe geçmesiyle birlikte yalnızca sosyal hayatta kadının yerini değil, hükümetlerin ve devletlerin kurduğu gerçeklik algısının, edebiyattaki ve sanattaki “tekliğin” ve salt “formların” da değişmeye ve yeniden kurulmaya başlandığını fark edebiliriz.

Kate Flint, Kadın Okuyucu kitabında feminist kuramda tartıştığımız üzere “kadın olarak okumak” kısmına değiniyor. Flint’in iddiasına göre, “yeni kadın” konseptiyle yazılan eserlerde yazarlar bu durumu anlayıp okurlarının algısını manipüle ettiler. Bir yanda okur, kendisini ana karakterle bağdaştırarak “yeni kadın” konseptinde kendisini görecekti ancak bir diğer yandan da kitabın sonu, karakterin sonu okurun karakterle yüzde yüzlük bir düzeyde empati kurmasını engelleyecekti. Bu, okurlarda “daha güçlü olabilirdi, daha cesurca sosyal normlara karşı gelebilirdi ama yapmadı” algısını oluşturacaktı. Woolf’un Deniz Feneri’nde bu yapıyı Lily karakteri ile görüyoruz.

Çoğu eleştirmen için Lily aslında Woolf’un kendisinin bir yansıması, kimileri için ise aslında kardeşi Vanessa’nın. Lily, Viktoria dönemi kadınlarının bir temsili niteliğinde olan Mrs. Ramsay’nin isteğine karşın evlenmeyi reddediyor ve evlenmemeyi seçiyor. Ancak ana karakter olarak görebileceğimiz Mrs. Ramsay’nin sürekli olarak bunu “ne kadar iyi bir niyetle” istediğinin vurgulandığını ve çok “saf bir şekilde” kızın mutluluğunu istediğini okuyoruz. Ayrıca, evlilik konusu üzerinden baktığımızda, Mrs. Ramsay’nin isminin bir kez dahi geçmediğini ve bunun yanında Lily’nin sadece ilk ismiyle anıldığını da fark etmek güç değil. Bu bizi şu sonuca ulaştırıyor: Mrs. Ramsay’nin kimliğinin tek tanımı “Mrs.” olması, kocasının adıyla birlikte anılmadığı zaman bir ismi yok. Diğer yandan yeni kadın konseptinde ele aldığımız Lily karakterininse anılmak için bir “erkeğin soyismine” ihtiyacı yok. O, Lily olarak kendi ismine, kendi kimliğine ve kendi karakterine sahip. Ayrıca, eleştirmenler Mrs. Ramsay’nin ölümünü Woolf’un “evdeki meleği” (angel in the house) öldürmesinin bir yansıması olduğu görüşünde. Kendisi tam bir anne figürü, Viktorya dönemi kadın standartlarına uyan birisi. Evli, çocuk sahibi ve tabiri caizse ailenin “evi çekip çeviren” figürü. Ekonomik anlamda da sosyal anlamda da eşine bağlı, ataerkil düzene hizmet ediyor. Lily ise bağımsız, özgür ve kendi ideallerine odaklanmış bir “yeni kadın” ve ataerkil normlara açıkça karşı çıkıyor.

Mrs. Ramsay’nin gelenekselliğini şu alıntıda görebiliyoruz:

…İnsan ilişkilerinin yetersizliğini, en mükemmel olanın bile eksik kaldığını, gerçeğe ulaşma içgüdüsüne ve kocasını çok sevmesine rağmen bu ilişkilerin sorgulanmaya dayanamadığını hatırlamanın acı verdiği anda; tam içine kapanmışken, layık olmama suçuyla mahkum edildiğini, bu yalanlar, bu abartmalar yüzünden işlevinin engellendiğini hissetmenin acısını çekerken… (46)

…Neden…Bu kadar çabuk büyümek zorundalar? Neden okula gitmeleri gerekiyor? Keşke hep bir bebeği olabilseydi. Kucağında bir bebek varken dünyanın en mutlu insanı oydu. (67)

Bu tarz alıntılara ve Mrs.Ramsay’nin gelenekselliğine rağmen kendisi aynı zamanda Lily’nin resim yapmasıyla da çok hoşnut bir karakter, dolayısıyla aynı anda kendisini eski kadın – yeni kadın ya da Viktorya ve Modernizm dönemleri arasında bir köprü olarak da görebiliyoruz.

Woolf, kendi sürecini Mrs. Ramsay’den Lily’e bir dönüşüm aracılığı ile yansıtırken aynı zamanda sanatın özgürleşmesi, normlardan sıyrılması gibi durumları da ele alarak kübist tekniğiyle yazımını adeta bir tuvale çeviriyor. Sanatta ve edebiyatta var oluşun da feminizmin ana desteklerinden birisi olduğunu savunuyor ve “yeni kadın” konseptinde de bunu görüyoruz. Tarih boyunca yazmasına, herhangi bir açıdan sanat icra etmesine müsaade edilmeyen kadınların yanında resme olan aşkıyla boy gösteren Lily karakteri bunun bir göstergesi.

Lily, kitabın bir yerinde “Bir kadın eğer resim yapacaksa, bir odası ve kendi zamanı olmalıydı.” diye bir cümle kuruyor. Bu, Woolf’un Kendine Ait Bir Oda eserine de bir gönderme niteliğinde.

Kitapta deniz feneri çok büyük bir sembolizm içeriyor. Roger Fry, kitabı okuduktan kısa bir süre sonra Woolf’a yazdığı mektupta “deniz fenerinin temsilini tam oturtamadığını” belirtmiş ve buna karşılık olarak da Woolf, “deniz fenerinin bir şey ifade etmediğini, ortadan geçen bir çizgi” olduğunu yazmıştı. Woolf, aynı kelimeleri Lily’nin resmini tasvir ederken de kullanıyor eserde. Dolayısıyla Lily’i “yeni kadının” bir temsili olarak görüyorsak ikisini bağlayabiliriz diye düşünüyorum. Kitapta Mr.Ramsay, ataerkil güç olarak gördüğümüz adam itinayla deniz fenerine gitmeyi reddederken yeni kuşak, Lily ve James deniz fenerine gitmek konusunda ısrarcı.

Deniz feneri bir ışık kaynağı, bir yol gösterici. Dolayısıyla bunu sembolik olarak modernizmin getirdiği bir yenilik, edebiyat ve sanat dünyasının önünü açan bir ışık, sosyal ve kültürel anlamda eski Viktoryal normlara, basmakalıp düşüncelere karşı gelerek daha özgür, daha bağımsız, daha bireysel bir toplum ve sanat anlayışı elde etmek olarak yorumluyoruz. Bu açıdan ve Lily’nin resmini de baz aldığımızda ben de şunu diyorum; deniz feneri bir yerde de feminizmin bir sembolü olmalı çünkü bir değişimi, bir iyileşmeyi temsil ediyor ve bunu James üzerinden olduğu kadar Lily üzerinden de yapıyor. Mrs. Ramsay’den, Mr. Ramsay’den ve tüm İngiliz (hatta dünya) toplumundan alıştığımız bir fikir yapısı var ve deniz feneri sembolü bu fikir yapısını yıkıp yeni bir şey oluşturmak üzerine kurulmuş durumda. Birinci dünya savaşından sonra zaten hükümetlerin kurduğu tum düzenler, tüm “algılar” bir şekilde yıkılmaya başlamıştı ve insanlar inançlarını yitirmişlerdi, dolayısıyla sosyal ve politik anlamda bir aydınlık aynı zamanda kadının toplumdaki yeri açısından da bir aydınlığa işaret ediyor.

Sonuç olarak, Woolf gerek eleştirilerinde gerek kendi romanlarında gerekse Bloomsbury Grup’daki rolüyle feminizmin önemli temsilcilerinden bir tanesi konumunda. Deniz Feneri romanında, iki karakter üzerinden eski kadın – yeni kadın konseptini ele alarak bize iki dönem arasında bir kıyaslama sunuyor. Bu kıyaslama, kadın olarak yazan Woolf’un bizzat kendi hayatından aldığı verilerden ortaya çıkan bir kıyaslama ve kadın olarak okuyan okurların da kendilerini bulacakları, empati yapacakları bir anlatı şekli. Woolf sanatsal anlatım tarzını ve modernist akımın getirisi bilinçakışı tekniklerini ustaca kullanarak aslında çok katmanlı bir yapı sunuyor okurlarına, birçok yönden ele alınabilecek bu romanın en önemli noktalarından birisi de bir kadın olarak bu kadar başarılı bir yazar haline gelen Virginia Woolf’un karakter yapılandırması üzerindeki bu tutumu. Kadın karakterleri, romanı realist kalıbından sıyırdığı gibi sosyal normlardan sıyırıp daha bireysel, bağımsız ve özgür bireyler haline dönüştürüyor ve edebiyatta da sanatta da bunu savunuyor.

Kaynakça

Woolf, Virginia. To the Lightouse. Collins Classics, 2013.

Harrington, “Henry R. The Central Line down the Middle of “To the Lighthouse.””, Contemporary Literature, Summer, 1980 vol 21.

Mitchell, Sally. “New Woman, Old and New.” Victorian Literature and Culture, 1999, vol 27.

Pyne-Jaeger, Kit. “ “Women Must Weep – Or Unite Against War”: Virginia Woolf’s Feminist Critique of Classical Epic in To the Lighthouse”. New England Classical Journal, 2021, vol 48.

Al Maliky Kadhum, “Saad Mohammed. Reappraising Patriarchy and Matriarchy in Virginia Woolf’s To The Lighthouse: A Feminist Study.” Journal of Basra Research and Human Sciences, 2020, vol 45.