Bong Joon-ho’nun Mother filmi, yüzünde tarifi zor bir kasvet taşıyan annenin, bomboş bir kırsal alanda istemsizce dans etmesiyle açılıyor. Çok iyi bir açılış, anlam yüklü, sessiz ama çarpıcı… Filmin genelinde de bu karakterin yüzüyle uzun süre baş başa kalıyoruz. Karakterin yüzü, suskun ve donuk haliyle bile, kendi hakikatini inkar edemeyecek bir biçimde var oluyor. Ne bir çığlık atıyor ne de ağlıyor. Ama o kadar çok şey söylüyor ki, böyle bir anlatı tercih edilmesi filmin hem en önemli dinamiklerinden hem de onun yapısında gerilimi besleyen unsurlardan. Yazının devamı yoğun bir şekilde spoiler içermektedir.
Mother Filmi Ne Anlatıyor?
Her filmin kendine has bir bakışı vardır nitekim kimi doğrudan gözünüzün içine bakar kimi de sizi uzaktan izler. Ancak bazı filmler sizi kendinize bakmaya zorlar. Bong Joon-ho’nun Mother filmi, işte tam da bu üçüncü türden yapıyı kuruyor: İzleyiciyi, yalnızca bir suçun çözümüne değil, bir annenin içsel bataklığına da tanık olmaya zorluyor.
Film, adı olmayan bir annenin bomboş bir tarlada dans ettiği sahneyle açılıyor. Rüzgarla birlikte salınan otların arasında, hem mekanın hem de zamanın dışında kalan bir figür söz konusu.
Burada dans, bir ifade ya da rahatlama aracı izleniminden çok, net bir şekilde travmanın bedensel dışavurumu. İçsel, donuk bir çöküşün sonrası olduğu, net bir şekilde karakterin yüzünden hissediliyor. Bu noktada film, annenin öyküsünü değil, onun bakışını taşıyan bir hafızayı izleyeceğimizi de hissettiriyor.
Günlük Hayatın Kırılganlığı
Annenin günlük hayatı sıradan bir şekilde ilerliyor: bitkisel ilaçlar hazırlamakta, oğluna yemek yedirmekte, sessiz bir yoksulluk içinde var olan bir kadın görüyoruz. Genel anlamda alternatif tıp ile özellikle de akupunktur ile yoğun bir ilişki içinde.
Karakterin adının olmaması hikayeye hizmet eden bir noktada bilinçli bir tercih, çünkü biz film boyunca “annelik” kavramı adı altında, aslında kendi kimliğini yok eden bir karakter ile de karşı karşıya kalıyoruz. Oğlu Do-joon ise zihinsel engelli, yaşıtlarıyla ilişkisi oldukça sınırlı ve kendi dünyasına kapanmış bir imaj çiziyor.
Filmin ilk ipuçları, açılış sahnesinin ardından, annenin perspektifinden Do-joon’ı görmemiz ile gerçekleşiyor. Burada çocuğun özellikle hayvanlara karşı davranışı ve annenin onu kontrol altına alma güdüsü net bir şekilde görülmekte. Mother, bu ikili ilişkinin dinamiğini, bu ilişkinin sıradan bir anne-çocuk bağı olmadığını aktarıyor. Ayrıca bu sahnede gerilim, annenin kesici alet ile olan ilişkisi ile de seyirciye oldukça iyi işlenmiş durumunda. Zaten yönetmenin filmografisinde genel olarak gerilim unsuru, iyi bir şekilde tamamlayıcı öğe olarak yer alıyor.
Çözülmeyi bekleyen cinayet
Küçük bir kasaba… Gece. Bir genç kız, evin çatısında ölü bulunur. O anki kamera yerleşimi, bana klasik Japon sinemasını hatırlattı. Ozu’nun sabit kadrajlarını değil belki ama Kurosawa’nın yağmurla, çamurla kirlenmiş hakikat anlatılarını.
Bu sahnede önemli olan yalnızca cesedin bulunması değil kameranın olay yerini nasıl görmemize izin verdiği. Kamera yukarıdan bakıyor, ama tüm detayları vermiyor. Seyirci olarak bilgi eksikliğiyle değil, fazlalığıyla kuşatılıyoruz: Her şey “çok fazla”dır ama yine de anlam eksiktir. Gerçeğe fazla yaklaşmak, onu netleştirmek yerine bozmuştur. Bu sahne, bana kameranın bir adli muayene değil, bir bilinçaltı işlevi gördüğü hissini verdi. Görüntü belirsizleştikçe suçun doğası da çetrefilleşiyor. Çünkü burada suçun kendisi kadar, suçun nasıl inşa edildiği de hikayenin merkezinde önemli bir unsur.
Do-joon nasıl suçlandı?
Do-joon’un bu cinayetin ana öznesi haline gelmesi ile hikaye başka bir boyut kazanıyor. Annenin perspektifinden sokakta Do-joon’uyu gördüğümüz sahnede, bir Mercedes ona vurup kaçmıştı, Jin-tae ile birlikte de bir intikam arayışına girdiklerini görmüştük. Burada bize filme dair yönlendirici bir ipucu sunuyor yönetmen, golf toplarını toplayan ve bunları ne yapacaksın? sorusuna da “bir kıza vereceğim” diyerek gülümseyen bir Do-joon çiziyor. Filmin başından itibaren, karakterin zihinsel engelli olmasının yanı sıra, hafıza ile ilgili yaşadığı sorun da net bir şekilde seyirciye aktarılmış durumda. Ama bu sadece bir unutma mekanizması değil aynı zamanda neden sonuç ilişkisi arasında bağlantı kuramadığı bir kopukluk olarak da anlaşılmalı.
Cinayet nedeni ile suçlanmasındaki ana unsur, üzerinde adının karalandığı bir golf topunun olay mahalinde bulunması. Az öncede belirttiğim üzere golf sahnesinin bu açıdan hikayenin yapısında farklı işlevleri bulunuyor. İlk etapta hem bize karakteri şüpheli konumuna getirebilecek bir malzeme sunuyor, hem de ilerleyen sahnelerde suçsuz olabileceğine dair başka bir perspektif getiriyor.
Aynı zamanda yönetmen seyirciye, öldürülen genç kızın o gece, Do-joon tarafından evine kadar takip edildiğini de veriyor. Ancak biz orada, karaktere fırlatılan büyük bir taş görüyoruz. Yönetmenin kesme noktası ise oldukça iyi, çünkü filmin bitiminde çerçeve çok iyi bir şekilde tamamlanıyor.
Bu noktadan itibaren artık katil kim? sorusu filmin merkezine yerleşmekte ve yoğun bir şekilde, Do-joon’un bu cinayeti işleyemeyeceği ve esas katilin bulunması için uğraşan bir anne figürü ile karşı karşıya kalmamız ile hikaye şekilleniyor.
Boon Joon ho Perspektifinden
Bong Joon-ho sinemasıyla ilk tanıştığımda, ki bu Memories of Murder sayesinde olmuştu dikkatimi çeken şey, onun mekanı nasıl kurduğu değil, karakterleri o mekanlara nasıl terk ettiğiydi. Mother’da da benzer bir terk ediş var. Sanki kurduğu dünya, karakterlerin hareket etmesi için değil onların sıkışıp kalması, çözülmesi ve dağılması için tasarlanmış…
Oğluyla birlikte sıradan bir hayat yaşayan bu kadın, ilk bakışta anlatının öznesi olacak gibi durmuyor. Ama oğlunun bir cinayetle suçlanmasıyla birlikte kamera, tıpkı annenin bakışı gibi takıntılı ve ısrarlı hâle geliyor. Öyle ki biz artık yalnızca bir polisiye bilmecenin değil, çözülmesi mümkün olmayan bir annenin iç dünyasının da izini sürüyoruz.
Bong’un anlatısı, burada iki katmanda işliyor: bir yanda dış dünyada suçun failini arayan annelik refleksi, diğer yanda ise kendi içsel karanlığını bastırmaya çalışan bir zihnin çatlamış duvarları. Bu çift katmanlı yapı, sinematografik olarak da destekleniyor. Dış çekimler çoğu zaman geniş açılarla veriliyor, karakterler çerçevenin bir kenarına sıkıştırılıyor. İç mekanlardaysa kamera, annenin yüzüne yapışıyor adeta.
Tetikleyici Kelimeler
Genel olarak eylemleri ile oldukça çocuksu bir imaj çizen Do-joon için, Gerizekalı kelimesi önemli bir tetikleyicidir. Bu cümle kurulduğu anda atmosfer değişir. O ana kadar öfkesini kontrol eden Do-joon, aniden saldırganlaşabilir. Bu bir hatırlama eyleminin kendisi de olarak okunabilir çünkü hayatı boyunca en çok bu kelimeye maruz kalmış bir karakter görüyoruz. Gerizekalı kelimesi, Do-joon’un tüm hayatı boyunca duyduğu, maruz kaldığı, içselleştirdiği bir kelime olarak okunmalı. Bu kelime sadece anlam taşımakla kalmıyor, kişiliğine kazınmış bir damga olarak seyirciye sunuluyor.
Genel olarak karakterin, zihinsel engelli olmasının yanı sıra zihinsel durumuna baktığımızda, çevresi tarafından sürekli olarak etiketlenmiş ve küçümsenmiştir. Annenin aşırı korumacı tavrı nedeni ile de sürekli bastırılmıştır. Aynı zamanda anne, onu seviyor gibi görünse de, aynı zamanda onun “toplumdaki kusurlu yeri”ni silmeye çalışır. Bu silme çabası, çocuğa kendi doğasını kabul ettirmemekte tam tersine, bastırmasına sebep olmaktadır.
Cinayet Gecesi
Do-joon cinayet gecesi, geç saate kadar sarhoş bir şekilde Jin-tae’yi bekliyor. Jin-tae’yi ise şüphe uyandıracak bir şekilde golf sahasının orada görürüz. Genç kızı öldürmesi gerekçesi ile suçlanmasının ardından ise filmin merkezine annenin çocuğunun masumiyetini kanıtlamak için farklı figürlerle görüşüp, bilgi toplaması ve gerçeği açığa çıkartmak için büyük bir uğraş içerisinde olması yer alıyor.
Tüm bu süreç boyunca Do-joon ise, hafızasındaki boşlukları çok yavaş bir şekilde tamamlayabiliyor. Olay gecesini de neredeyse tamamen unutmuş, bastırmış durumda. Film boyunca yönetmen, seyircinin bir çok karakterden şüphelenebilmesini iyi kurarken aynı zamanda büyük bir plot twist olabileceğinin de bence sinyallerini veriyor. Ama genel olarak tahmin edilemez bir yapıda ilerliyor. Bu açıdan merak uyandıran bir dinamiğe sahip.
Anne ve bastırılan duygular
Mother’daki anne karakteri, klasik sinema tarihindeki fedakar anne figürünü taklit etmiyor onu adeta paramparça ediyor. İsimsizliği, yalnızlığı ve oğluyla kurduğu iç içe geçmiş ilişki, bu figürü salt “annelik” kavramının değil, daha derin bir psişik alanın da temsilcisi hâline getiriyor.
Film boyunca annenin davranışları, Freud’un bastırma kuramı çerçevesinde okunabilir. Oğlunun suç işleyebilecek biri olabileceğini kabul edemiyor çünkü bu kabul, annenin kendisiyle kurduğu kimliğe doğrudan saldırı anlamı taşıyor. Bu nedenle anne, oğlunun dışındaki herkesi potansiyel fail olarak görür, hatta gerekirse suç yaratabilir. Annelik burada yalnızca koruyucu değil, aynı zamanda dönüştürücü (ve tahrip edici) bir kuvvete dönüşür. Suçun örtülmesi, yalnızca bir eylem değil annenin kendi suçluluğunun da dışsallaştırılmasıdır.
Karen Horney’nin nevrotik sevgi tanımı bu bağlamda aydınlatıcı olabilir. Horney’ye göre bazı anne figürleri, çocuklarına duydukları sevgiyi, aslında kendi değersizlik duygularını telafi etmek için kullanırlar. Mother’daki anne için de çocuk, sadece sevilmesi gereken biri değil varoluşsal bir sığınaktır. Bu yüzden onu suçsuz kılmak, kendi varoluşunu temize çekmenin tek yoludur.
Do-Joon suçlu mudur?
Do-joon’un zihinsel engeli, filmde etik açıdan hem bir örtü hem de çatlak bir işlev görüyor. Çok iyi bir yerden zihinsel durumu ele alınıyor. Seyirci onun davranışlarını ilk etapta çocukça, savunmasız ve masum bulabilir. Ancak film ilerledikçe Bong Joon-ho, bu çocuksuluğun altında bastırılmış şiddet potansiyeli, cinsel gerilim ve öfke birikimi olduğunu açık ediyor.
Do-joon, kendi arzularının ve travmalarının farkında olmayan bir özne gibidir. Ama bu farkındalık eksikliği, onun sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Özellikle Moon Ah-jung’un ölümüne dair sahnede gördüğümüz belirsizlik, onun fail olma ihtimalinin ahlaki ağırlığını annenin omuzlarına bindirir. Do-joon, kendi imgeleriyle değil, annenin bakışıyla tanımlanır. Annesi ona sürekli “temiz”, “masum” ve “korunması gereken” bir kimlik yansıttığı için, Do-joon kendi fail potansiyelini de asla tanıyamaz.
Bu durum, filmde annenin oğlunun bastırılmış yönleriyle yüzleşememesine neden olur. Oğulun şiddet potansiyeli, annenin şefkatinde eriyip yok olur ve böylece şiddet yeniden ve yeniden tekrarlanır.
Do-joon suçu işlediğine dair itirafnameye tam da ne yaptığını anlamadan imza atmasının ardından, hapse atılması ile, annesi bunu neden yaptığını sorarken o sahnede şunu söyler:
“Herkes kızı öldürdüğümü söylüyor. Ve dahası suç sahibine geri döner ve bana geri dönecek.”
Bu repliğin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Hem bu karakteri mantıklı argümanlar kurarken çok fazla görmüyoruz ama burada kendisine kendi dikkat çeken bir noktada. Ve en önemlisi filmin finalinde gördüğümüz, atılan taş ve o taşın geri tekrar atılması arasında bir bağ kuruluyor. Ve biz karakterin ağzından onun bastırdığı, unutmaya çalıştığı o travmatik deneyimin açığa çıktığını, bu cümlenin taş metaforuna gönderme olduğunu aslında öğreniyoruz.
Mother: Katil Kim?
Anne, olası şüphelileri tek tek araştırırken, bir yandan da oğlunun kurtulabilmesi için avukatı ile görüşür. Adalet sisteminin çarpıklığına dair de derin eleştiriler sunuyor film. Nitekim annenin bazı bulduğu ipuçları, hiç önemsenmeden göz ardı ediliyor. Çünkü bu kasabadaki herkes, bazı şeylerin açığa çıkması ile şüpheli konumuna gelebilir. Burada bu açıdan Do-joon’un suçlu olmasa dahi, suçlanabilecek bir figür olduğunu da görebiliyoruz.
Do-joon, hafızasındaki boşlukları tamamlamaya çalışırken, annesinin küçükken onu böcek ilacı ile öldürmeye çalıştığını da hatırlıyor. Anne için ise bu durum, oldukça çaresiz kaldığı ve kendisini de öldüreceği bir deneyim olarak tanımlanır. Bu noktada Mother bize, çocuğun zihinsel rahatsızlığının ana nedenini vermediği gibi, bu anlatıyı da bir olasılık olarak sunuyor ama bunu başka bir perspektiften de anne, çocuğun bu zihinsel durumu nedeni ile de böyle bir şey yapmış olabileceğine dair bir okuma sunuyor. Annenin bu durumdan derin bir pişmanlık duyduğunu görüyoruz.
Ayrıca akupunktur bir tazelenme yeniden başlama, bastırma ve yok sayma nesnesi olarak film boyunca ara ara sunuluyor. Nitekim bu çocukken öldürmeye çalıştığına dair anının konuşulduğu sahneden sonra da, anne “sana akupunktur yapmama müsaade et, öyle bir nokta var ki yüreğindeki bütün düğümleri çözüp, hafızandaki bütün korkunç hatıraları silecek” diyor.
Moon ah-Jung, yani ölen genç kız, telefonu ile daha önce ilişki yaşadığı herkesin fotoğrafını çekmiştir. İşte bu noktada kasabada bu katil kim? sorusuna verilen cevabın neden bu kadar hızla yanıt bulduğunu da öğrenmiş oluyoruz. Haliyle onu öldüren kişinin de telefonda fotoğrafı olabileceği için, anne bu noktadan itibaren telefondaki o kişiyi bulmaya çalışıyor. Bulduğunda ise bambaşka bir gerçeklikle yüzleşiyor.
Gerçeğin açığa çıkması
Mother, klasik bir suç filminde görmeye alışkın olduğumuz “gerçeğin ortaya çıkışı” anlatısını tersine çeviriyor. Gerçeğin ortaya çıkması bir kurtuluş değil, daha büyük bir suçun, daha derin bir sessizliğin habercisi oluyor. Bu noktada film, önemli bir his sunuyor: Susmak zorunda kalmanın ya da doğru bildiğin şeyin, sevdiğin biriyle çeliştiğinde nasıl bir içsel yıkıma dönüşebileceğini irdeliyor.
Yağmurlu bir yolda, kısa bir sahnede anne ve hurdacıyı görüyoruz. Anne, hurdacıdan bulduğu eski şemsiyeyi alırken, neredeyse görünmez gibi duran bu figür, filmin öznesi haline geldiğinde yalnızca anlatının değil, gerçeğin de biçimini değiştiriyor. Mother filmi için önemli bir kırılmadır ve ters köşedir bu. Tüm oklar bu figürü gösterse de film izleyiciye tekrar bir ters köşe yapıyor.
Do-joon’un suçlu olduğu gerçeği nihayet açığa çıktığında, mesele artık bir cinayetin failiyle sınırlı kalmaz. Bu an, annenin inşa ettiği tüm masumiyet anlatısının yerle bir olduğu, vicdanla inkarın keskin biçimde çarpıştığı noktadır.
Do-joon’un suçluluğu, yalnızca eylemsel değil, yapısal bir kırılmadır, annenin dünyasında çocuk sadece korunması gereken biri değil, onun kimliğinin teminatıdır. Bu yüzden hakikatin açığa çıkması bir adalet meselesi değil, annenin etik varoluşunun da çöküşüdür. Anne hem bu gerçeği kabul etmek istemez hem de çocuğunun bunu yaşamasına izin vermek istemeyen konumdadır. Sonuç itibari ile çocuğunun suçlu olduğunun anlaşılması ile anne bu gerçeği ortadan kaldırmak için suçlu konumuna düşecek ve söz konusu tanığı, ortadan kaldıracaktır.
Bu yüzden annenin hakikatle ilişkisi, bilmekle sınırlı değildir, hakikati tanımak, onu kabullenmek, sonra da onunla yaşamak zorundadır ama yapamaz. Anne, hem bu gerçeği kabul etmek istemez, hem de çocuğunun bunu taşımasına izin veremez. Burada karakter artık yalnızca bir koruyucu değil, öznel bir anlatının bekçisi hâline gelir. Gerçek, kabul edilemeyecek kadar yakıcı olduğunda annenin tek çaresi, onu ortadan kaldırmaktır.
Suç ve Suçlu
Artık annenin anlatı içindeki pozisyonu geri dönülemez biçimde değişmiştir, o artık sadece failin annesi değil, bir başka suçun bizzat faili olur. Sessizce, neredeyse törensel bir soğukkanlılıkla, tanığı ortadan kaldırır. Cinayet, bir gerçeği yok etmek, unutmak için işlenmiştir. Bu eylemle birlikte anne, etik olarak geri dönülemez bir sınıra adım atar. Oğlunu kurtarmaya çalışırken, kendi ahlaki varlığını feda eder. Ayrıca suç başka birinin üzerine de kalmıştır.
Do-joon hapisten çıktıktan sonra, cinayetin başka ayrıntılarını yemek masasında annesi ile olan sohbetinden öğreniyoruz. Hala kendisinin yaptığının bilincinde olmayan bir karakter söz konusu. Kızın cesedinin neden çatıya çıkardığını sorguluyor ve buna getirdiği cevap, aslında karakterin o olayı yaşadıktan sonraki ruh halini de ortaya koyuyor. Çünkü kanaması vardı ve hastaneye gitmesi gerekiyordu diyor. Ve ekliyor, bu yüzden onu insanların görebileceği bir yere götürdü. Do-Joon bu noktada kendini açık ederek ne amaçla cesedi yukarı çıkardığını anlatmış oluyor.
Döngü, Boşluk ve Dans
Final sahnesinde, ilerleyen zamanın ardından bir tur yolculuğuna çıkacak olan anneyi görüyoruz. Do-joon hurdacının yanan evinden bulduğu, annesine ait akupunktur kutusunu ona geri vermesi ile döngü tamamlanıyor. Anne işlediği suç ile yüzleşmekte ve artık bu durumun gerçekliğine dayanamayacak duruma gelmektedir. Nitekim finalde kendi hafızasını sıfırlamak için kendisine akupunktur yapması ve ardından gelişen, kendini boşluğa bırakırcasına dans edişini görmemiz ile film sona eriyor.
Mother, sadece bireysel bir travma anlatısı değil, aynı zamanda Kore toplumunun annelik ideolojisine karşı güçlü bir eleştiri. Filmde anne, oğlunu her şeyin önüne koyar: ahlakın, adaletin, hatta kendi bedeninin. Bu figür, geleneksel Kore kültüründeki “anneliğin kutsallığı” mitosunun karanlık tarafını gözler önüne serer. Oğlunun suçunu örten değil, onu aklamak için gerekirse yeni bir kurban yaratan bir annedir bu.
Bu noktada anne figürü, kültürel bilinçte hem arınmanın hem de kirlenmenin kaynağıdır. Annenin şefkati saflık değil, bastırılmış şiddetin estetikleşmiş biçimidir. Filmde annenin yüzüne bu kadar uzun süre bakmamız tesadüf değildir: Seyirci, onun yüzünde yalnızca sevgi değil, aynı zamanda suç, utanç ve inkarın izlerini okur.
Estetik ve Görsel Dil
Film boyunca ayrıca sessizlik güçlü bir araç olarak kullanılır. Konuşmalar kesiktir, yüz ifadeleri donuktur, kamera sabırlıdır. Bong Joon-ho, bu sessizlik aracılığıyla bastırılmış travmaların ve dile dökülemeyen suçlulukların içeri sızmasına olanak tanır. Özellikle annenin kendi geçmişiyle yüzleştiği anlar, ilaç sahnesi, çocuğun düşmesi, suçun hatırlanışı, derin bir sessizlik içinde verilir o sessizliğin ardından güçlü bir haykırış gelir.
Mother, anlatı estetiğini yalnızca olay örgüsünde değil, her bir kadrajda yeniden kuran, sinematografik diliyle seyirciyi eylemsiz bir tanığa dönüştüren nadir yapıtlardan. Bunu yalnızca diyaloglarla değil, özellikle de görsel bir hafıza dili aracılığıyla yapar.
Oyunculuk performanslarıyla da seyirciyi derin bir etik ve duygusal sorgulamanın içine sürüklüyor. Filmin tamamında oyuncuların yüzü, bakışı, bedeni ve suskunluğuyla çok fazla şey anlatılıyor. Neredeyse bütün film soluk mavi, kirli gri, donuk beyaz gibi soğuk tonlarla inşa edilmiş. Bu palet yalnızca estetik bir stil değil, annenin iç dünyasının dışavurumudur. Görüntü yönetmeni ise yine Parasite filminde de birlikte çalıştığı Hong Kyung-pyo.
Mekanlar, dar sokaklar, gri evler, sisli bozkırlar karakterlerin psikolojik durumlarının görsel karşılığına dönüşür. Özellikle ev içi sahnelerdeki loş ışık ve dağınıklık, yalnızca yoksullukla açıklanamayacak bir zihinsel bulanıklığı yansıtır. Mekan bir dekor olmanın yanı sıra, travmanın da merkezi olur. Bong Joon-ho’nun bu tercihi, klasik “gerilim estetiği”nden çok daha incelikli. Renkler, bastırılmış bir şeyin hala orada olduğunu, susarak varlığını sürdürdüğünü fısıldayan bir gerilim oluşturuyor. Bong, kesinlikle sinema dünyasında en iyi anlatıcılardan biri haline geldi. Sonuç olarak Mother hem senaryo hem yönetmenlik anlamında, çok ince detaylarla örülü, üzerine saatlerce konuşulabilecek kadar malzemesi olan yaratıcı bir çalışma.
